ק{ס צ/עג עמוז אעפ19ד660 .ע )א סא
2תתטד,א תענ{ז 9' אעצעםס}6841ס װפ1פמפזצ

צתהמ118 מפו1ססו1צ 1618 971218226 אעצעעדפ
0 .סא

אוה 6238 8 {טעאם/א

1615 060ח81/

2

צם דאט) א06סט מפושס1ץ, 41,א110/או

9 499,461 1א , 91 .1111 2411

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

בינה

0 א א

קענדעלע מוכר ספרים

יי 5פ) שן נייטץ טנ"? -

ף א +
הויסטפארק יפ

נדלונג ן. ש.. שרעבערק

--) װילנא (-- = אי 9 אד רן,

וודניצקע- 10

א,

ײ רגעץ אין דער ליטע, אין מינסקער נובּערניע, װײם.;

פוּן אַ בּאַן, איז פאַרהאַן אַ פאַדװאָרפן ריש שטעטל..
קאַמוּליע, דאָס שטעטל איז אַקלײנם או אַן אָריםו.;
דערפאַר אָבּער לינט עס אין זײער אַ שײנער געגנר, אוֹיף-.

1

2

לימווישע פירשטן ‏ פוּן אָלגעררס"*) הוֹיז, אין שטעטל אין.

:
יה

פֿאָרהאַן אַ כּאַרג, װאָס מ'רופט אים ,דער שלאָסי, זעהט;

אל

מען נאָך דאָרטן עַד-הַיום דעם זְכָר פון אַן אַלטען פירשט";
לאַכן פאַלאַץ, ‏ ואוּ רישע קינדער, חדר-ײנגלאַך שפּילן אין '
: נים שבּת אוּן יוֹם-טוב און בֵּיןהמַנִים. - 7 א
= אָט אין דעם דאָזיקן שטעטל, צװישן דעם רינג הײזעף;
- אויפן מאַרק, דעם שענסטן פּלאַץ אין קאַפוליע, אי מים-
!. אַ יאָר הונדערט צוריק געשטאַנען אַהילצערנע שטוב מים;
- אַ נאַניקל, כָּמעַט אײן פאַסאָן, איין געשטאַלט מיט רי אַלע,

י
יא 2=אר)

| אַנדערע הײזער ראָרט, נישטמער װאָס זי אין געװען אָפּנע-
| טינקעוועט, װײם אָפּנעשמירט פאָרנט אוֹיף דער גאָס אַרוֹיס.

די דאָזיקע אָפּנעטינקעװעטע שטובּ האָט געהערט צו רָכּ
| חײם?משָהן, אַ שײנער געהוֹיבּענער בַּעל-הֲכית, אַ פאָרנעם
אין רעם שטעטל, קאַפּוליע האָט פון אַלע" טאָל אָן געהאַט
אַ שָׁם פאַר אַ מָקום-תּוֹרָה, װאוּ די אַיינװאוֹינער זײנען כּמעט
אַלע געװען לומרים, אוּן אויך רָבּ חײסי:משה אין געװען
אַן אָמָתער ײרישער תַּלמיד:חָכֶם אוּן אַן ערלאַכער "ר
ער אין געװען, װי מען אָנט, אי צו נאָם אי צו לײט
זײן צײט אין נגעװען אָפּגענעכּן צוּ דער פַּרוְהָה, צוּ תוֹרה
אוּן אוֹיך צו שטאָטישע, ואַכעי, יאָרנלאַנג האָט ער גע-
האַלטן די טאַקסע פונ'ם פלײש אין שטעטל, יאָרנלאַנג
| אַװעקגעװען אַ קאַזיאָגער רב דאָרט, נישט כּאַלוֹינט צוּ װערן
| דערפאָר, פלענט אויך זאָגן אומוסט אַ שיעור גמָרֵא מיט
- פּוֹמקים פֹאַח יונגעליט. זײן הײין איז געװען תָּמִיר פול,
דער אַרײן, יענער אַרוֹיס. קײין זאָך האָט מען נים געטאָן
אָן אים. וא ערגעץ אַ שפאַרעניש, אַ לאָרעניש, אין ער
געװען רער פאַרמיטלער, בּטעת עפּעם אַ נוֹיט אין בֵּלל
זאַכן, פלענט מען אֶנקומען צוּ זײנם אַן עֲצָה און װעגן
עלצדינג טיט אים זיך מ"ישב געװען.

זײן ‏ װײבּ שָׂרֶה-נעטי, אַן אײרעלע = שװאַכע פרוי, מיט
קלײגע װײסע הענט, מיט רינע בּלוֹיץ ערערלאַף, אַפאַר.
פרומט בּלייף פּנים מיט רינע יפ --אינגאַנצן עפּעם אַ
רוחניות, . אין געװען אַ ואוילקענענדיקע, געואוסט. אַלערלײ
מיני תּחינוֹת, = געלײענט פאַרשײרענע הײליגע ספָרִים איים
עָברי-מִייטש, געװיזן די װײבּער אין שיל צוּ דאַו ונען װאָס
| צוּ. זאָגן,. װען צוּ שפּרינגען קְרוֹשׁ. זי פלענט פאַר זײ אוין
פָרלייענען פון די הײל גע ספרים, אוּן אי לײענען איז
!-פול געװען מיט געפיל, איר ניגונרט רערבּײ האָט גערירט,

געצומט בּײ רער נשמה, אַ שטײן אַפילוּ װאָלט פוּן אירע. /
טרערן אוֹיךְ צוגאָסן װערן | :
אָט בַּײ דעם דאָוקן פּאָרפאָלק אין אין יאֶר תקצ"ו -
ודעם ספיטן רעצעמכּער 1833) געבּוֹירן געװאָרן אַ ינגעלע,
אַ זיבּעט קינד, אוּן מ'האָט אים אַ נאָמען געגעבּן שלו ם*
יעקנ. פון דעם דאָזקן ײנגעלץ אין שפעטער איסגע*.
װאַקסן דער גרויסער ײדישער שרײבּער שלוםייעקב
אַ בר אט אָ װיטש אָרער, װי ער האט ױך אַנאָמען נע*
געכּן אייף ויינע בּיבער, מענרעלע מוֹכר-ספרים.
שלום:יעקב האָט פון קינדװײז אייף זיך אַרױסג עװויזן פאַר

זעער אַ געראָטן קינר, אַ ואוֹילס אוּן אַ לעבּעריקס, מים .
אַ שאַרף קעפּל צוּם לערנען, בּײ זײין עישטן מלמר האָט .
ער אין אײן יאָר זיך אויסגעלערנט גוט עברי, ‏ געלײענט

גיך זי א װאַסער און אָנגעהײבן חוּמָט, װי דער שטײנער
אין אַמאָל געױען פוּן ויקרא", װאָס אַנרערע קינרער
באַראַרפּן דערוֹיף אַײעקױצן אין חֵרֶר אַ צװײ:דרײ יאָרי
בּיים גאַנצן הוֹיזגעזינד רי חײם משהם װי אויך בי פרעטרע
איז שָלוֹסקע געװען זעער בּאַליבּט פאָר זײן לעבּעריקײט,
פּאַר זײנע קלוּגע אַײנפאַלן און נאָך מער---פֿאַר זײנע אָב -
שטעלן, ס'איז אין אים געלענן בּטבע עפעס אַזינס,
אויפצובאַפּן בּאַסד בײם ערשטן בּליק יענעמם אַ מינע, א
װאָרט, װאָס עפעם ניט אַזֹ, סשונה װי בײ אַנרערע: ער
פּלעגט װאונדערשײן נאָבטאַכן אַבי-װעמען טיט אַלע פּאָם.
מעמקעס---ווי יענער רערט, װי יענער שטײט אוּן גײטי.
אַזוֹי אַן מיפלענט זיך האַלטן בּײ די זײיטן פּאַח געלעכטער,
זעהענדיק און הערענדיק אים,

בּאַזונרערס ליב האָט ער געהאַט נאָכצוּמאַנן גיטל
די ואָגערין, װי זי קושט די מװזה בּיים אַרײנקוטע.
אין שטוב. אָנגעטאָן אין רער ינע אוֹיף אײן אַרבל; װי.
זי פאַרציהט רי ליפּעלאַך, זאָגט /אַ גאָט העלף!* מיט חַן}.

װען זי ניט אַ בײנ דעם רוקן װי א קעצעלע, אַוֹי אַז איין
אַקסל קוּמט אוים נירעריק, דער אַנדערער העכער, דאָם י
קעפעלע אין דער זײַם, אונטערגעהאַלטן מיט דער האַנט,
און אַ פינגער אוֹיף רער בּאַקן װי זי קנײטשט דאָס פָנימל,
אַ סטאָרע מיט דעם נעזל, פאַרגלאָצט די אײַגעלאַך אין
רערט מיט תּחינה-לָשון; , געלוֹיבּט און געאַכפּערט דעם
אַלמעכטיקער, בּריך הוא וכרוך שמוֹ, װאָס בּאַשירמט זײן
פאָלק ישראל?,

רי מאַמע פלענט מיט אַנרערע גלייך טאַקע אוֹיך לאַבי,
נאָר דערבײ מיט אַ פינגער אייף רער נאָז כּלוֹמָרשט אין
כַּעֵַס צוּ אים מאָכן;

-- װאַרט נאָר,. װאַרט, = שײן כָּחוּרל אײנער! = איך װעל
נישקשה דערצײלן דעם טאַמן, װעטטו שׁוֹין װיסן, נישקשה,
װער עלטער אין װי אַן עלטעטן נאָכצוקרימען. זאָל איך
אַזױ ‏ װיסן בּײן, אוֹיבְּ אי פאַדשטײ, װאָס פאַר אַ מין
שלאַק דאָס אין, רבּוֹנו:של-עילם! א

דער טאַטע אָבּער אין געװען אַמְבין אויף זיין געראָטן,
שטאַרק געליכּט קינד. ער האָט גוּם פאַרשטאַנען, אַז װען
מיאָל אים לערנען מיט אַ הָדָר, װי עם בּאַדאַרף צוּ זײן,
קאָן פון אַזאַ ‏ ינגעלע װי שלימקע מיט דער צײט אום.
װאַקסן אַ לײט, אָבּער קײן שולן אַועלכע װי הײנט זינען
ראַמאָלסט בּײ ײרן ניט געװען. לערנען אין יענער צײם
האָט געהײסן נמרא מיט מפרשים אוּן פּוֹסקים. פוּן קײן
אַנדערע לימודים האָט אַ "דיש קינד ניט געטאָרט װיסן;
אפילוּ תַּנֵה פלענט מען דאַן ידישע קינרער ניט לערנען.
ר' חײם משהן אָכּער האָט זיך געגלוסט פאַר זײן שלומקען
מאַכן אַן אוֹיסנאַס, פּרובן אים לערנען דוקא תַּנֵךְ. װאָרם
רבּ חײים-משה אַלײן האָט זעער גוּט געקאָנט תנ"ך אוּן זעער
- שׁיין געשריבּן לשון:הקודש. פון זײנע בּריװלאַך פלענט מען
לעקן די פינגער. ער האָט לאַנג געװכט אַ רעכטן מֹלַמֶר

0

פאַר זין געראָטענעם יינגעלע, כּיז ער איז געפאַלן אוֹיף ??
וֹסי-אוכנט, ער זאָל לערנען מיט שלומקען. רער ראָויקעף /
מלמר אין טאַקע געװען װי געװאונשן פאַר רעם 6--7
יאָריקן הלמיד, דער רבּי און דער תַּלמיר האָנן זיך אײַנער
רעם אַנרעין זעער גוּט געפאַסט. קײן בּעסערן מלמר האָט
מען גאָרניט געראַרפט האָבן.

יוֹסינראובנם אין געװען אַ דאַדער, אַ קורצזיבטיקערט
מיט אַ בּלײף פנים, אַ שטילער, אַ גיטער און זעער בּאַליבי,
בי איטלאַכן אין דעם שטעטל. זײַן כאַראַקטער, זײַן ואו.
נונג, זיין שטײגער לעבן, זיין טאָן און אַלץ מיט אַנאַנדער -
האָט בּאַשײנפע-לאַך געװיון, אַן אין אים אין ראָ דאָם
פינטעלע, דער בּרען פון אַ קינסטלער. ער האָט געהאָט
אַ האַנט צוּ שניצן צו מאָלן, צו שרײכן און צוּ קריצן
אוֹיף קופער און אויף שטמינער, נישט צו מאַכן זיך דערויס
; פרנסה, נאָר גלאָט אַזֹי, װײל דאָס אין געװען זײן
בעסטער פֿאַרגעניגן {‏ װײַל עס האָט אים רערצו עפעם געי
טריבּן,. און ער האָט בּאַדאַרפט און עפעס געמוזט טײסטערן,
נײ דעם שמעטלריקן עוֹלָם ײרן האָט ער געהײסן אַ כָּריָה
צו אַלצדינג, אַ קענער, עפעס גאָר א שרעק--און זײ האָבן
בי = איטלאַכער ‏ געלעגענהײט זיך טיט זײן בָּריִהשאַפּט
נאַנוצט. מען האָט אים מְכַבַד געװען מים שניצן דעם
אָרוֹן:הקוֹרש,. מאָלן אַ מִזֹרַח. שלאָגן מַצְבוֹת, קריצן חוזימוֹה;
מײירלאָך. בַּלוֹת פּלענן אים מַטריח זיין, מיט זײן גוטן װילן
צו מאַכן פאַר זײ מוסטערן או? קײטל-שטיכלאַך, אוֹיף
העפּטן, אוֹיסנײען פאַר זײערע הַתֲנִים תּפילין-זעקלאַך,

רער שטייגער פוּן לערנען אין געװײַנטלאַך געווען אַזוֹי:
בּשעת רעם לערנען בּײים טיש פלעגט דער רבּי זיצן אויף
זיין אִרט מיט עפעס אַן אַרבּעט---טאָלן אָדער שטעכן אַ
ההימהלע, נאָר דאָס האָט אָכּער נים נעשאַרט צום גאַנג
פונעם לערנען, ער האָט נישקשה ױיך טוט צוגעהערט,

7

| פאַרקערט,, דאָס לערנען איז גענאַננען נאָך פיל בּעסער;
די אַרבּעט האָט אים באַנײסטערט, בּאַלעבט, נעמאַכט בֹּאַי
רערעוודיג. ‏ ערשט דענסטמאָל האָט ער דערקלערט אַלצ.
דינג שאַרף, קלאָר, פונעם מוֹיל האָכּן זי אים געפאָ=ן
פּערל, אין די אוֹיגן האָט געפינקלט אַ הייליג פּײערל, ער
האָט געקוקם מיט ליבּשאַפט עפעס אַוֹי גוּט, אַוֹי נוםייי
אוּן דעם תַּלטיר פלענט עם געבּן אַ נעם, אַ בּרען, אונטערי
גענעבן אים אַ הַשָּקי ער האָט געשלונגען איטלאַכם װאָרט,
אוֹיפשטעלנדיה רי אײיערלאַך.,. דאָס לערנען איז געװען
גאָר עפעס װי אַ שמועס צװישן צװײ פרײנד, אין װעלבן
אײן האַרץ פילט ראָס אַנרערע - - אַ שמוּעס, װאָס טאַכם
פֿאַרגענינן אי דעם, װאָס רערט, אי יענעם, װאָס הערט,
ברע פאַרשטײען זך זעער נוט, אוּן עם װילט זיף צוי
בּרעננען די צײט נאָך אין נאָךי

אָס דער ראָזיקער זעלטענער רבּי האָט געהאָט ועער
אַ גרויסע װירקונג אוֹיף זײן געראָטענעם תַּלמיר. פוּן אים
האָט ער זיף אוֹיך אוֹיסנעלערנט שרײבן זעער שײן; שלים.
יעקבס בֹּתֵב אין נעװען גאָר אַ ואונרער, -עפּעם נאָר נים
קײן שורוֹת מיט אוֹתיוֹת, נאָר שנורן קלײנע, זעלטן שײנע
פערל, וֹכי-ראוּבנם האָט אים אוֹיךְ פון קינדװײז אייף
אַרײנגעגעבּן אַ חֲטָק צו אַרבעטן, איסצושלײפן און אָפּצו.
טאָקן איטלאַכם װאָרט, יערן זאַץ, אַז עס זאָל אַרוֹיסקומען
קונציג, אָן אַ שׁום פּנימהלע,

שלומקן איז מיט דער צײט אַלץ געװאַקסן, געװאַקסן
זי אַ בּלימעלע אונטער אַ נוטער הַשנָחָה, געװאָרן אַלץ
קליגער אוּן פאַרשטענדיקערי שלוטקע אין חדר אוּן שלוֹמקע
אין דרוֹיסן זינען געװען עפעם גאָר אַנרערע פאַרשײרעל?
מענשן, האָט ער געלערנט, האָט ער זף מיט דעם נאַנצן
קאָם אַרײנגעטאָן אין לערנעי, גערענקט, געטראַכט, גע:

װאָלט פּאַרשטײן נרינדלאַף איטלאַכע זאַך. נאָר קוֹים צוּגע?

5

| מאַכט דעם ספר, איו ער װי איבּערנעבּיטן געװאָרן, גע- -
לעכט, געשטיפט --- אַ ינגל מיט רי בּיינער,., שלומקע איו
בטָבע געוען א הײטבלוטיקער, אָנצינדנדיק זיך װי אַ שװע-.
בעלע, װיבּאַלר נאָר עפּעס האָט אים געטאָן אַ ריר,

אַז שלימקען איו אַװעק ראָס עלפטע יאָי, האָט זיף די
תּוֹרָה פאַר אים ב" ווסי-ראובנם אוֹיסגעלאָזט, אוּן ער איז
איבערגעגאַנגען אוֹיפן טאַטנם הענט, לערנען אונטער זײן
הֹשִנָחָוה. רער שטײגעה לערנען איז געװען אַזוֹי: אַלע
פּריטאָרגן, בּאַלר נאָכן ראַװונען, פלעגט רער טאָטע ויצנדיק
אוֹיף זײן שטאָט אײבענאָן אין קלויז, לערנען מיט אים אַ
בַּרֶק אָדער צװײ פּרָקִים מִשַיוֹת כֹּסֵרֶר. נאָך רעם אָנבּײםן
פלענט ער בּלײבּן אינדערהײם, צוּנרײטן אין אַלקערל דאָרט
ראָס לײענען, װאָס רער טאַטע האָט אים אין דער נמָרא
פאַרגעבּן מיט תּוֹספות און מהרש"א, ער האָט עס בּאַדאַרפֿט
רערנאָך איבּערואָנן, אינרערה"ם מאַקע, אַמאָל בּײטאָג.
אַמאָל בּײנאַכט, װי דעם טאַטן איז אוֹיסנעקוּמען, אוּן גאָר
אַמאָל פלענט דער טאַטע אוֹיפוועקן שלומקען פאַרטאָג
אוֹיךְ אוּן אַװעקגײן מיט אים לעינען אין קלויז,

אמת טאַקע, דאָס אויפשטײן פאַרטאָג, בשעת דער שלאָף
אי אַזוֹי געשטאַק, איז שלומקען אָנגעקומען ניט אַזױ גרינבי
נאָר אין ער אָבּער שיין אויפגעשטאַנען, אַראָפּ פונעם נע*
לעגער, האָט עס אים זעהר הַנְאָה געטאָן, דאָס איפו"ןף.
דאָס גײן אין קלייז אוּן דאָס לערנען נופא האָט אים גרוֹים
פאַרגעניגן געמאַכט --- אוּן ער פלענט טאַקע לעױנען מים
חשֶק אוּן הַחמָרָה געשמאַק אוֹיף אַ ניגין.

אָכּער ניט נאָר צוּם לערנען האָט שלומקע געהאַט אַואַ.
נרוֹים געפיל; אין זײן האַרצן אין אוֹיך געלעגן פאַרבּאָרגן
אַ שטאַרקע ליבָּשאַפּט צו דער שײנער נאַטור, ער האָס
האָלט געהאַט דעם אויסגעשטערנטן הימל. דעם פילפאַרבּיקן.
רעגנבוֹיגן, די פונקלריקע טראָפּנס טוי אויף דעם גרינװאַרב

9

אין נאָרטן, ער האָט נעפילט אַ טַעַם אין דונער, אין
בלייץ, = אין שטורימװינט אוּן אויף אין דעם װײעו פון אַ
שטיל לופּטעלע, אין דעם ושוזשען פון בינען זשוקלאַך
אוּן. אין רעםס שװעבּן פון מיקן. עם פּלעגט אים ציהען
אין די פרײע גרינע פעלדער, אין די געדיכט פאַרצװײנטע
װעלרער, װאָס זײנען געװען אַזי כּיל אָרום זײן שײנעם
שטעטלן ער פלענט ליב האָכן צוּ שפּאַצירן צװישן די

שטיל שושקענריקע שאָקלענדיקע זאַנגען װײץ און קאָרן;
צוּקוּקן זיך, װי שײגענדיקע זײלן שטראַלן ברעכן זיף דויך
צװישן רעם נרינעם יַם גלעטער אױף די רירעװדיקע
צװײגן פון די הויך געװאַקסענע בײמער; אויסציהען וך
אויף גרינע מיט בּלומען געשטיקטע קאַװאָר ן אוּן מיט אַ
װײף געשפּרענקלם היטעלע פון מאָך צוקאָפּנס, אַ טילר
װאַרים װיגטעלע פלענט אים קוּשן, גרײזלען אים די האָר,
אוּן ער פלעגט ױף מיט נרויס נעפיל צוהערן צוּ רי
שײנע טרעלן פון רעם כאָלאָװײ, צו דעם ציױק, רעם
שטיגליין מיט דער גאַנצער הברה װאַלר-טשיררים, בשעת
װען פון דערװײטנס האָט זיך אָפּגערופן אַ מעקן פון צינן,
אַ הירזשען פוּן פערד, פיטרנדיק זיך דאָרט אויף דער פאַשע,
און עפּעס װי אַ שִֹפָר-בלאָזן פוּן קיה. פּײנעלאַך זינגען,
שפּרינגען אויבן אויף די בּײמערן בּאַבּעטשקעלאַך געפּוצט.
געצירט װי אויף אַ כּאַל דרײען זיך, טראָגן זיך אין דֶער
לופטן גרילו, הײשעריקן שמוצערן, טאַנצן, הײבּן פּיסלאַךָ
| אויף רער ערד אונטן, -- עס אין אַ לעבּעריקע ועלט, אוּן
| שלומקע, װאָס אין בּטֶבע געװען אַ הײסבלוטיקער, פלעגט
אַזשׁ צושמאָלצן װערן פאָר הײסע זיסע געפילן און ער
| פלענט זיך צוגיסן אין א טרעלעליקען---אין אַ גינונדל פון
; זמירוח, אין אַ װײַנענדיקס צוּ בּאַדעקנס, אָרער געואָנט
גבָּרכִי נַפְשִׁיי הוֹיך אוֹיף אַקוֹל, צוקײענריק איטלאַכס
װאָרט, און געפילט רערבײ עפעס גאָר אַ כּאַזונרער טֵעַם,

19

שש עיל האָט זיך דאָס רעדל בּײ ‏ שלוֹם-יעקבס פאָטער
|| איבּערגעדרײט און ‏ זײיגע = געשעפמן זײַנען געװאָרן
געשלאָגן,. אין שטעטל איו געווען אַ שװערע צײט ראַמאָלסט,
דער עילם האָט גענומען עסן װינציקער פּלײש און די
טאַקסע האָט אָנגעהוֹיבּן צוּ גײן שלעכט. אין שטוב האָם
זיך אָנגעהויבן פילן רַחקוח, און די נייט האָט זיך װאָס
װײטער מער געשטאַרקט. פּאַר גריים צַעַר אין רער
פאָטער קראַנק געװאָרן און גיך פון רער װעלט געגאַנגען
אין אַן עלטער פון אײן אוּן פערצוק יאָר,

רי מימער האָט כֹּאַלֹר רערפילט דעט מַעַם פון
עלנט, פון רָלוֹת, װי שלעכט כאין צוּ זײַן איר ---
אַ פא רלאָזענע, אָרימע אַלְמָנָה אוּן די קינדער---פאַרװאָר.
לאָוטע יתומים; זי האָט זיך נעבאַך געמװט מאַכן האַרץ
אוּן אַװעקשיקן דאָס לינסטע קינר אירם, דאָס עלטסטע
צװישן די קינדער, שָלימקען, לערנען אין אַ שטעטל,
כָּדִי ער זאָל זיף ניט אַרוּמדרײען פּוסט און פּאַם און ואָל
טאַקע נים זײן אַן איבעריקע מֵקָא אױף דער ארי
מער. אַלמָנָה,

אָט װי שלוםייעקב האָט גיױסערהױט באַשריבן דאָס
ראָזיקע שטעטל און זײן לעכּן ראָרטן:

;אוֹיף אַ גלײכן פרײען פעלד, אַנײן, צעהן װערסט.
לאַך פון קאַפּוליע, װאַרפט זך אין די אינן נאָך
כּונדערװײטנס עפעס אַ שטיקל יָשׁוּב, איננאַנצן גרויס װי
אַ גענעץ, אַרײנקומענריק אַהער, רערקענט מען בּאַלר, אַן
ראָס אין אַ "ריש שטעטל, אַסִימֶן דערוֹיף האָמ מען אין
רעם מאַרק מיט קלײטן, אין דעם שולהוֹיף, װאוּ עס געי
פּינט זיך אַ שולכן טיט אַ בֵּית-מֶדרְטל, און אין רער בּאָר
להַבדיל מיט אַ מקיוה,

11

דצ יאי יי
אט

טינקעוויץ הײסט דאָס שטעטל! עס זײנען אין אים
דאָ עטלאַכע מִיֵנִים ײרן.

און צוּ די עטלאַכע מֵנִינִים אין אין אָנהײבּ זומע" צוי
נעקומען נאָך אַ נָפֶש, אַ בָּחוּרל, אַ פרעמרער, װאָס וצם
רעם גאַנצן טאָג אין כּית-המדרש אוּן לערנט.

איז רען טינקעויץ אַ מָקוֹם-הּוֹרה } געפינט זיך רען
דאָרט אַ ישיבה } -- נײַן אוּן נאָכאַמאָל נײַן! די ירן װאָס
דאָרט בּאַראַרפן * רֹנָסָה. קוֹים אָפּגעראַװונט, בּלײבט רער
נית.המררש לײריג, רער שוּלהויף אָפּגעראַמט, ניטאָ ק"ן
פום פוּן קײן מענטשן, נלײף זי אוױסגעשטאָרבן; דער עוֹלם
איז זיך פוּנאַנרערגעגאַנגען, רער---אַהיים, יענער---אין
טאַרק איטלאַכער צוּ זײנע געשעפטן,

ניט רער תּורה צוליב אין שלומקע פון רע" פרעמר
אַרער געקוםען, ער אין געקימען גאַנן פָּשים צוּליב רעם
עסן, צוּליב רעם טעניעסן--ראָס הײסט. בײ יערן פוּן די
שטאָט:בַּ עַלִי-הַכַּתּים צוּ עסן אַ בּאַשטימטן טאָג אין דער װאָך

װי אַ פינסטערער װאָלקן ליגט דער יָתוֹם אוֹיף שלומקען,
לינט אוֹיף אים אוּן אין אים אינגאַנצן, אים איז אָפּגעשטאָרבן
אי רעף פּאָטעף אי די װעלט מיט אים אינא"נעם. איר
נאַנצן די נאַטור, מיט איר ערר אוּן היטל, מיט פעלרער
יאון װעלדער, מיט זּן, לֹבָנָה און שטערן---איז פאַר אים
טוֹיט, עס רערט ניט צוּם האַרצן, עס שמײבלט גיט, עס
קיצלט ניט עס ציהט צוּ זיך נים צוּ, װעקט נים קײן
געפילן, גאָר ניֹם דאָס, װאָס פריהערי

שאָקלענדיק זיך איבּער דער נמרא מיט אַ שטילן
אומעטיקן נינונרל, פּאַרבּרענגט שלומקע אַלײן די צײט אין
דעם לײדיקן בּית:רמדרש, אַז ס'ווערט אים נטאָס צוּ שאָקלען
זיך, זיצט ער דאָרט אוֹיף רער בּאַנק פּאַרגליװערט, אוֹים.
שטעלנדיק אַ פּאָר אוֹינן, קײן ריר זיך נים צוּ טאָן, אָרער
ער נײם אַרוֹיס אוֹיפן שולהוֹיף, װֹאוּ חוץ אים ניטאָ קײנער,

12

אט שז ער הריד הוט :
,

שטיט, נענעצט, קיקט פֿאַרנליװערט אין. אײן זיט, נים צוּ-
װיסן, װאָס אוּן װאו ער איז אַ פאַרשײטע פליג, אַ זלירנע,
קומט. זשוזשענריק, + שטעלט זיך אים אוֹיפן טפיץ נאָו--
גון עס זאָל דאָס אים אַרען ! אַ גאָגע מיט זײן פעקל קליינ.
װאַרג טוּם זיך אַ װײז אויפן שולהיף,. שטרעקט אוֹים באַלר
בײם אַרײנגאַנג דאָס העלזל און גאָנאָטשעט אִפּ אַ עמה'
מיבו*. בִּלְשׁוֹן ענויש--- אוּן עֶם זאָל דאָם אים אָנגײן
בַּהֲמוֹת, צינן לייפן שׂוֹין פונעם פעלר, אייפּהײבּנריק זיילן
שטייב. אוּן דאָס קוֹל פונעם בּוּהאַי לאָזט זיך הערען פון
אײן עק בּיו דעם אַנדערן עק שטעטל---און ער זאָל זיך
עס אַ ריר טאָן ! ער שטײט, שטײט, בין דער שַמֶשׁ קומט
אָן, ניסט אַן װאַסער אין האַנטפאַם הענגט אױיף דעם
אויסג עטריקענטן האַנטאַך און רערמאָנט אים, אַ צִיה געגנדיק
אים פוּן הינטן בײם אַרבל, אַן באַלר װעט רער עֹלם
זיך פּאַרקלײבן צו מֶנָסָה.

צײמנװײן = איז. אייף שלובקען אָנגעפּאַלן אַ בּענקעניש
נאָך דער הײם, נאָך דעם שטעטל, נאָך אַרצדינג, װאָס
אַמאָל ראָרט אין די גוטע יאָרן. ער זיצט איבער דער
גמרא אײַנער אַלײן אין בית-המררש, ער בענקט, איו פאַר*
טיפּט אינװײניג אין זיך אוּן פֿאַרטראַכט, ראָם גאַנצע שטעטל
קאַפּוליע טיט די הײוער, טיט די מענטשן דאָרט אוּן מים
דער גנאַנצער נאַמיר אָרום און אָרום קריכן אַרוֹים װי
טוֹיטע- פוּן די קכָרִים און קומען אײנע נאָך די אַנרערע
צוּ אים אין חָלוֹם. עם קומט די קוניע, װאר ער פלעגט
אַזוֹי האָלט האָבּן צו זיצן, מיט איר הורזיעי, מיט איר כּלאָזן
אוּן מיט אירע זײלן פײער. עם קומט אַ אױיסטישעניש---
טענטשן באַקאַנטע, עיפוֹת אוּן בּהמוֹת להבריל, עם קומען
זאַנגען װײץ און קאָרן, זײ שישקען זיך און טראָגן אים
אונטער, בוקנדיק זיך מיט רי קעפּלאַך, זיסע פעלדיריחוֹת,
עס קומט האָפּערריק עֶר אַלטער בּאַיאָרטער װאַלר, בֹּאָי

13

א

6 אט יי עי א ר א א עי 2 לדנרעק אט עי
;;לײט..פון - אַ קאַפּעליע -שפילפיינעלאַך, - און. איז. אים . מֹכַבַּ-

גח 2א "ײנ ר ארי דאָ עי יאר טיג יע
אט

= .6 0.1 א יל יע 5

:
: 2 7 :

מיט רוֹיטע אוּן שװאַרצע יאַגדעס, אויף די זּן. װינקט צוּ.
! - אים פרינרלאַך אַראָפּ פונעם בּלוֹיען הימעל, אוּנטער-
|| װאַרימענדיק אים, מאַכט אים אָן עפּעם 'אַ חשק. און ציהט
! אים ערנעץ אַהין, אין די שיינע ערטער --- אוֹיף בּערג.

| אוּן ‏ אין. טאָלן,

אוּן בּשעת אַזאַ בּענקעניש טוּט זיך שלוֹמקע מיט אַטאָט

אַ כאַפּ אוֹיף, לוֹיפט צוּקאָכט עפּעם פוּן בּית-המדרש אוּן

לאָז זיך נײן געשװינט מים דעם װעג אַהײם, אַהײם,

- נאָר אינמיטן װעג קומען אים אַרוֹיף אוֹיפן געדאַנק די

צָרוֹת אין דער הײם, די מאַמע נעבּאַך דאַרבּט, אַרבּעט
איבּער די קרעפטן, װי עס אין אַרוֹיסצובּרענגען ראָם

אָּ,. בּאַװאַשט זיך מיט טרערן אוּן קערט זיך אוּם פּאַמעליכן,

- אַראָפּלאָזנדיק דעם קאָפּ, צוּריק אין בּית:המדרש אַרײן, ‏ -
נאָר אײנטאָל סליחות-צים איז די בּענקעניש זיינע געװען
גרוֹים אַ שרעק. אוּן רי פאַנטאַזיע האָט זיך אים שטאַרק

| טרוקענע שטיקל בְּרוֹיט, די קינדערלאַף נעבּאַף דאַרן.
קװאַרן, קומען נעכּאַך אָפּ, אוּן שלומקע שטעלט זיך פּלוּצים

צושפּילט, עם האָט זיך אים פאָרנעשטעלט די ראָזיגע צײט.

מיט די אַלע יָמִים.טוֹבים אוּן מיט דעם גאַנצן מואַכץ

| דענסטמאָל, װי דער שטײגער אין תָּמיר געװען אין דער
- הים, עס האָט זיך אים פאָרג עשטעלט די יָמִים-נוֹרָאִיםיטעג,
| מיט די ישובניקעס, װאָס פאָרען אַרײן אין. שטעטל, אוּן.
| מיט דעם גאַנצן טאַראַראַמען זיך דענסטמאָל; דער פרײלאַ.

יכער יוֹם-טוֹב סוכּוֹת; אויף די שָמֹחַת-בּית:הַשׁוֹאבה-נעכט אין -

| כּיתיהמדרש, אין קלוֹיז, װי מען אין מכַבֵּר מיט אַ פָּסוּק

פון אַתָּהיהָרְִיתָ,. פוּן שיר-הַמַעלוֹת, אוּן נאָך איטלאַכער.

2 שיר הֲמַעֲלָה זינגען אוּן טאַנצן יגרוֹיס אוּן קליין אַלע איני
אײנעם, מען אי נאָך מַתִּיר אַפילן נעמען דענסטטאָל אין

מָקוֹםקְדוֹשׁ אַ בּיסל מַשָקֶהן הײנט די הַקפוֹת מים תֹּרוֹת /

יי א עי יל -. שי ייט אד ר = וד א :א ר יט טי זי זל די 5 אי יז
א רעוט דע : : א מ גע *ה א 5 0 יא ;: ר יי וי יי
אי יט בי טיש : , 118 3 אלל -

אעסך,

: יי אע יי

: גח יד רזע יא יא אה יי יא

רע מע יה 4 יי בי אי יי ר עי עי 8 א יי "א

זך גאר אי אי אי 4לי טל אטץ הס 5" 7 עג יע שי 6 7 ני יעה 2580 7" רה אאן = 20 ,די טל א בטי יב יי עי

לאיע יט יא : :א = : = פערט םי + גל יע

+י = 7 8 + ", 60 ' -"'. י 1 י יי
י ײ : : זר- : . - עי ,

- שָׂמחַת -תּוֹרה, פּאָרשטעלנדיק זיך דאָס אַלצדינג,?
א צוקאָכטער אַרױסגעשפּרוּנגען פוּן בֵּית:המדרש, װאוּ עס"
האָט געהערשט אַ אוּמעטיקע שטילקײט, װי אין אַ לײריק:
ניט בּאַװואױנט הוין, אוּן די פים זײַנען װי פון זי אלײן.
געלאָפּן מיט אימפּעט אוֹיפן װעג, װאָס פירט אַהײם, און.
פאַרשװויצמ, פאַרסאָפּעט, ‏ אין אײן אָטעם אין ער געקומען.
אין חוֹיז צוּ דער מאַמעױ, | יי

אָבּער דער בלות האָט אים בּאַלר װידער פאַרטריבּן
פוּן דער טײערער הײם זײנער. ער האָט זיך אַרומגעװאָגלט.
איבּער די ישיבות פוּן פאַרשײירענע שטעטלאַף אוּן האָט.
אוֹיך געלערנט אַ געוויסע צײט אין װילנע, װאָס אַהינצוּ.
האָט אים אַרוֹיסגערוּפן זיַנער אַ קְּרוֹב נחום.חיים. בּרוירע.
{גרוידע אין טאַקע פריהער נעווען שלוֹם-יעקבט פאַטיליען:
יערשט דערנאָך האָט ער זך מִשֹנָהישֶׁם געװען אוֹיף.
אַבּראַמאָװיטש), |

אין װילנע האָט שלוםייעקב געלערנט בּײ רָבּ סענדערל.-
אין ר' מעלה'ם ישיבה אוּן אוֹיךְ אין נְאוֹנם קלוין, געלערנט.
|גאַנצע טעג אוּן אָפּט אויך גאַנצע נעכט משמוֹרים, אָבּער..
דאָס לעבן אין דער פרעמר, דאָס שטענריקע נַעש.
גַד זין איז אים נָמאָם געװאָרן און ער האָט זיך װידעף.
אומנעקערט צוריק אַהײם, יי

פאַר דער צײיט האָט זײן מוטער חַתוֹנה געהאַט צוּם /
צװײטן מאָל; איר נײער מאַן האָט נעהאַלטן אין אַרענרע..
אַ מיל אין רערפל ם עלניקי. יי
{ = דאָס דערפל איז געלענן אַ צעהן װערסטלאף פוּן קְאַי /
פּוליע, אַרומגערינגלט מיט גרויסע װעלרער, צװישן װעלגע .
יעס האָט געפלײצט אַ היבשער, ‏ אַ שינער מײך, אוֹיף אײן,;
זײם = טײן האָגּן ‏ אַרוֹיסנעקוּקט פוּן צװישן גרינװאַרג און.;

15

בײמער אַ דרי קליינע הײולאך פאַר דרי פויערשע פאַטיליעס, '+
די אינציקע אַײנװאוֹינער דאָרט, אוּן אוֹיף דער. אַנדער זים
איז געשטאַנען אײנאיינציקע שׁטוּבּ פוּן קײלאַכריקע בּרעװ* -
נעם מיט קלײנע פענסטער אוּן אַ הוֹיכן אַלטן דאַך. ראָרט
אי געועסן שלום-יעקנם שטיפּטאַטע, דער אַרענדאַר פון
דער מיל, מיט זײן הוֹיזגעזינר, איננאַנצן האָט דאָס רערפל
אוֹיסגעזעהן װי אַ נעסט, װאָס ליגט פאַרבּאָרגן אין אַ ווינקל,
אָפּגעריסן פוּן דער װעלט. װײט פון מענטשן אוּן פונעם
טראַקט; נאָר קלײַנע שמאָלע װעגלאַך האָבּן זיך געשלענגלט
דורף דעם װאַלד דוּרך טאָלן אוּן כּערגלאַך אוּן געפירט
צוּ דערפער, װאָס זײנען געלעגן צוּזײט אַרוּם אוּן אַרוּם,
טענטשן זײנען דאָרט געװען זעלטן, עס האָט ניט גע=
רַעשט, ניט געקאָבט װי אין שטעט, דערפּאַר האָט ראָרט
געשװיבּלט אוּן געגריכּלט אין די װועלדער, אין די זּמפן
אוּן פעלדער פוּן אַלערלײ בּאַשעפעניש, חַיוֹת אוּן עוֹפוֹתןָ
דערפאַר האָבּן זיך געלאָזט דאָרט העון אַלערלײ קוֹלוֹת:
אַ געזאַנג פון פייגל, אַ קראַקען, אַ קװאָקען, אַ שמוצערן,
אַ גרילצן---זומער, אַ װאָיען, אַ הײלען פוּן הונגעריקע װעלף
װינטער, אוּן אַמאָל אַ בּרוּמען פוּן אַ פּאַרבּלאָנדױעטן בּער
אוֹיך--אוּן אין רעם דאָזיקן קאָנצערט פלעגט זך פאַר=
| טראָגן אַ רוישן פונעם װאַסער כּיים אַראָפּפּאַלן אוֹיף רי
רערער, אַ קלאַפּן, אַ מאָלן פוּן דער מיל,

אָט אין דעם דאָזיקן שטילן שײנעם װינקעלע, נאָהענט
צוּ דער נאַטוּר, װאָם ער האָט אַזוֹי ליבּ געהאַט, האָט זיך
נּאַזעצט שלוםייעקב נאָך צװײ יאָר אַרוּמװאָנלעניש אין
ישיבוֹת, נאָך אַן עלנטן לעבּן אין דַחקוּת אוּן ענגשאַפט,
דאָרטן האָט ער פאַרבּראַכט אַ נאַנצן האַרבּסט אוּן װינטער,
פּאַרטאָג פלעגט ער אויפשטײן לערנען גמרא פאַר זיך אוּן
בּײטאָג געלערנט מיט דעם שטיפּטאַטנס קינדער, דאָ האָט
ער אוֹיך אָנגעהוֹיבּן צוּ שרײבּן שירים אוּן אַנדערע זאַכן,

16

געװײַנטלאַך מֿיט פעלערן, װאָרים װער עס זאָל אים יו
אין ניט געװען אין דעם פאַרװאָרפענעם העס. ‏ -

אוּן אַז סיאיז געקומען דער פרילינג, ס'איז װאַרים גע
| װאָרן אוּן אוּמעטוּם האָט אָנגעהוֹיבּן צוּ װאַקסן אוּן צוּ
שפּראָצן, האָט ער גענוּמען אַרוּמכּלאָנרױען אײנער אַלײן
איבּערן װאַלר, אָפּט פאַרטיפט אין אַ בּיבל, אָכּער נאָך אָפּטער
פֿאַרטראָנן אוּן שטאַרק פאַרטראַכט. פַּטָּרן זיינע יונגע יאָרן
אין דאָרף בּיים שטיפּפּאָטער האָט ער שוֹין מער ניט גע+
קענטן פאָרן װאַלגערן זיך אין די ישיבוֹת, שװאַרצן דאָם
פָנִים, עסן טעג האָט ער אוֹיף ניט געװאָלט, און נים
וויסנדיק, װאָס צוּ טאָן, אין ער גלײ"ף נאָך מֵּסַח אַװעק.
צוּריק אין זיין געבּוֹירנשטעטל, אין זיין קלויז, װאוּ ער האָט
(געהאַט אַלע זײנע ספרים, װאָס ער האָט אַזוֹי ליבּ געהאַט,
אוּן האָט זיך געזעצט װידעױ דאָרטן לערנען, |

דערװײלע איז ער שוֹין געװאָרן אַ 17-יאָריקער בָּחוּה,
מיט שװאַרצע געגרײזלטע האָר אוּן מיט בּרענענדיקע אויגן,.
קײן גרוֹיסער תַּכלית האָט פוּן אים אין דעם אָרימן פאַר-
װאָרפענעם שׂטעטל ניט געקאָנט װערן אַלע ספרים האָט:
ער שׁוֹין דאָרטן געקענט אוֹים אויסװײניג, אוּן אַן אומעטי-
קער האָט ער זך אַרוּמגעבּלאָנקעט איבּער קאַפּוליע,-
בּרעכנדיק זיך דעם מוֹח, טראַכטנריק, װאָס װעט זײַן מים.
אים דער סוף,

4

-פאפִין ‏ דעה ליטע אין דאַמאָלסט געווען 8 גויסעל הינגער,
-ברי תּבואה אי נים געראָטן . דער נִקרות איו געװען
שרעקלאַך ‏ גרוֹים אוּן מען איז געשטאָרבּן, אוֹימגענאַנגען.
-פאַר. אַ שטיקל בּהויט, -‏ / - יו 8
אן ויענער - בּיטערער צײט נראָר אין אַרוֹים א קלאָנג,.
;אַז און כערסאָנער גוּבּערניע מאַכן ײרן קאָלאָניעס, דאָרט.
! איז פָּשׁוּט א נִעֵרְן. און עװישן דעט. עולם איז דענסטמאָל
י;אומגענאַנגען א לידל, װאָס ינג און אַלט האָבּן עס נע.
;זונגען, אָט אין ראָס לידל; ‏ |
= קאָט איר געהערט דאָם לאַנר כערסאַן,
| ניט װײַט פוּן פעטעח ישמָעאל }-

פוּן פויגלמילך אין דאָרט פאַראַן .

! פאר. ירן אֶרֶץיִשְָׂאֵל

8 פים. אַ ציג, 8 שאָף א דרײער,

אַ הון, אַ אינדיק האַלב אומזיסט;

אַלצדינג בּזיל:זיל, קײן זאַך ניט טײער

און תּבוּאוֹת דאָרטן---פוּל װי מיסט, |

דאָס לאַנר איז גוּט אוּן ‏ ואוֹיל אַ ואונדערן

אוֹיבּ לעבּן,. בּרידער, װילט איר פיין,

פאַרנעמְט די קלוּמקעסו װײב אוּן קינרעף

און לאָמיר. עוֹלָהירָנֹל זײן ! | יי
: אוּן אַ סך ירן האָכּן געפראַכט אוֹיסצוװאַנדערן אַהיעצצ, ‏ :
- דאַרף ך מאַכ או קײן קאַפּוליע קומט פלוצלונג צוֹ -
פּאָרן 6 "ר אַברָהטל רער הינקעדיקער האָט ;
;מען אים גערופןן- עף אי פריהער געווען אַ שטעטלריקעף : :
אוּן האָט לאַנג. אַרומגעװאַנרערט אין פרעמדע מקוֹמוֹת אין. :
רָרוֹם-רוטלאַנד, אַ סך. חידושים האָט ער זיך אָנרערצײלש. .
פון דאָרטן,. מֵמֶשׁ ניסים, ‏ / | הי הס

א אי יי א אע א יי א א עי
;= -,װאָלין" )--האָט' אַברהמט: רער הינקעריקער דערצילט.
י- איז 8 געבּענטשט אָרט, מיט אַלעם גוטן, חֲלוֹת און קישקעם.
עסט מען דאָרטן אַפּילן אומדערװאָכן, װײַן טרינקט ימען
דאָרטן װי װאַסערן; הײנט זיער ראָסלפּלײש, קָנאָבּלן.
פראַקעס, פּאָלירטשיקעם איז א מַאָכל מלָבים !ז 2
אַברָהמלט װאוּנדערלאַכע רערציילונגען װענן דעם גליק..
לאַכן לאָנר האָכן נעמאַכט אַ שטאַרקן רוֹשָׁם אוֹיף שלום.
יעקבן, אים האָט געצויגן אַרױסצוּרײסן זִיך פוּן דעם קליינעם.
פאַרװאָרפענעם שטעטט אין דער גרוֹיסער װעלט אַרײן, /
ואוו ער װעט קאָנען זיך לערנען װײַטער, פאַרבּרײטערן -
זינע קענטענישן, | | |
אַברהמל האָט אים צוּגענעבּן מוט אוּן חָשָׂק, פאַרזיבערט -
אים,, אַן אַזאַ קענער װי ער איז דאָרטן אין װאָלין גאָר
אַ זעלטנקײטן . מװעט אים אוֹסכאַפן װי אַן אָבן-מוֹב, ‏
געכּן אים די בּעסטע שטעלע פון אַ לערער אָרער פו אַ -
נָאמָן אין אַ נרויסן געשעפט וּכֹּדוֹמָה, |
| קײן בּאַנען זינען נאָך דאַמאָלסט ניט געװוען אין יענץ.
מקוֹמוֹת אוּן מ'האָט געמוזט פאָרן מיט דער אַקס, אַברהמל -
| האָט געהאָט אַן איגן װעגעלע אוֹיף פיר ניט געשמירטץ /
פקריפעריגע רערער אוּן ‏ אַן אַלטע בּלינרלאַכע קליאַטשע -
מיט אַן אוֹיסגעקראָכענער גריוע אוּן אַ אָפּגעראַר טן עק,
אוּן אוֹיף רעם דאָזיקן װענעלע האָט שלוֹם-יעקב בּאַשלאָסן
זיך אַװעקצולאָזן אין װײַטן װעג אַרין, צוּזאַמען מיט אים
אין אוֹיף געפאָרן זײנע אַ מומע, זכן איר מאַן, פון וועלבן.
זי האָט שׁוֹין לאַנג קין שום ידיעות ניט געהאַט,
ניט געמאַכט קיין לאַנגע שָהיוֹת, האָכּן אונזערע װאַנרעָ -
רער, וי נאָר אַרוֹיסגעפַּמָרט דעם פסח, זי אוֹיסגעריכט.
*) װאָלין האָט דאַמאָלסט בי יירן געהייפן ניט נאָר די װאָלעעף /

נבערניע, = נייערט ‏ אוֹיף פאָראָליע, געסטראביע, דער נאנצער דהם. /
דוסישער קאַנט, :

19

אין װועגן ‏ בּימער. האָט געװײנט ‏ שלוםייעקנס שוועפטעף.?
= זעגענענדיק זיך מיט איר ליבּן געראָטענעם בּרורער. /*
0 האָט אים געגעבּן מיט זיך אַ שװאַרץ לעבּל בְּרוֹיט און

עטלאַכע קופּערנע מַטבָּעוֹת, אָנגעװאוּנשן אים אַ פולע
- בּרָכות, אַן ער זאָל אױסװאַקסן אַ גרויסער לײט, אוּן האָט
אים מיט הייסע טרערן אַרוֹיסגעלאָזן פוּן אירע אָרימס, און
אָט אַזױ האָט דער זיבּעצניאָריקער אַבּראַמאָװיטש, װי ער
שטייט אוּן גײט, אָן שׁוּם הַכָנוֹת אוּן אָן שם מימלען, אוֹיף
(אַלעמאָל זיף צוּשײרט מיט דעם שטעטל, װאוּ ער אי
געבּוֹירן געװאָרן אוּן וֹאוּ ס'אין אַריבּער זײן קינדהיט
אוּן יוגנר,

כּאַלד פון אָנהײבּ אָן, פוּן ערשטן טאָג פאָרן, האָט ער
שׁוֹין דערפילט, װאָם פאַר אַ בּיטערע נסיעה אים שטײט
פּאָר, אין דעם קליינעם װעגעלע זינען געזעסן די מומע
מיט איר קלײן קינד אוּן ער מיט אַברהטלען האָבּן זיך
געמוזט נאָכשלעפּן צוּפוּס, װאָלט ראָס נאָך געװען אַ האַלבּע
צָרֶה, װען דער װעג װאָלט זיין אַ גלײכער אוּן אַ טרוקענער,
די מַעשֶׂה אין אָבּער געװוען פרילינג=צײט, די בּלאָטע אין
געװען גרוֹים, אוּן אַלע װײלע פלענט ראָס װעגעלע זיך
פאַרהאַקן אין דער געדיכטער לײמיקער ערד און די
קליאַטשע האָט עס מיט אירע כּוֹהוֹת ניט געקענט אַרוֹיס.
שלעפּן, אַכברהמל פלענט דאָן אַלין אונטערהעלפן רעם
פערדל נעבּאַך אוּן פלעגט אונטערמרײבּן שלוםייעקבן,
אַז ער זאָל אוֹיך ניט שטײן און קוקן מיט פּאַרלײגטע הענט,
- -- מיין ניט, פלעגט ער צוּ אים זאָגן, אין אַעלכץ
פּאַלן, אַז איך האָבּ דיך מיטגענומען, זאָלסט זײן אַ פּריץ;
נין בּרודער-לעבּן, דאַרפסט מיר העלפן, אַניט שװער
איך דיר בּיי מין כּאָרד אוּן פָּאוֹת, אַן איך װעל. דיף
אַװעקװאַרפן אין דעם ערשטן װאַלד אָדער זומפ, טענרלען
זיך מיט דיר בּין איך נאָר ניט מחויב, |

20

א :7 בע
י. בּאַפרייע

זיין פ
דאָס װעגעלע פלענט אײנזינקען, = פלענט ער שוין גליף,
ניט גערערט, אוּנטערשטעלן זינע ראַרינקע אַקסעלאַף .-

יאָ, שלוםייעקב טיט זין מומען זײנען נעבּאַך מיאוס אַרײג?.
געפאַלן,. אַברהמל איז געווען אַ שנאָרער אוּן 8 אָפּנאַרעף.
אוּן אומעטום פלעגט ער זיך אָפּשטעלן בעטלען נרָבוֹת,
כּלוֹמרשט פּאַר דער אָרימער װיסטער עַנוּנָה, װאָס פאָרט.
זוכן איר מאַן, אין דער אֶמָתן אָגער האָט דער הינקע."
דיקער קנאַפּ װאָס זײ אִין זינען געהאַט אוּן זיך אַפּילוּ גי -

געואָרנט, אַז זײ זאָלן האָבּן װאָס צו עסן אין װעג,
אַזוֹי האָבּן זײ זיך חֲרָשִים נאָכאַנאַנד געשלעפּט איבּער

שטעט אוּן שטעטלאַך דורף יליטע, װאָלין, אוקראַיגע אוּן =
פּאָראָליע, בּיז זי זײַנען אָנגעקוּמען ניט װײט פוּן קאַמעניץ, -
אַ שטאָט אין פּאָדאָליע װאָס לינט ועהר אין 8 שינער .

געגנד בּײ אַ הוֹיכן פעלויקן בּאַרג,

שפּעט בּײנאַכט האָבּן זי זיך אָפּנעשטעלט אוֹיף נאַכט.
לענער אין א פוסטער קרעטשמע, װײט פוּן שטאָט, אַ מין
חוּרבה אָן מירן אוּן אָן פענסטערו װאָס קין מענטשן האָבּן
דאָרטן נים געואוינט אפשר הונדערט יאָר, פלוצלונג האָט
אָנגעהוֹיבּן דונערן אוּן בּליצן, דער הימל האָט זיך געעפנט,

דער רענן האָט גענאָסן װי פון אַ צאַפן, רי גאַנצע +

געדאַכט, װערן אַלע דערטרונקען. ‏ אין אַזאַ מינוט האָם
דער כּעטלער גענומען פטראַשען שלוֹם-יעקבן, אַז אוֹיבּ ער

װעט זיך פאַרעקשנען אוּן ניט ווערן | קיין חָתן פאַר רעף ‏

בַּלָה, װֹאָס ער האָט אים אויסנעזױנכט אין דער שטאָט

קאַטעניץ, װעט ער אים איבּערלאָזן אַלײן אוֹיף הָפֹקַר אין -
דער פרעמר און זן פאַל װעט ער פאַרהאַלטן פאַרן.

פורג עלט,

21

ירער, מוֹז ער אים פאָלגן, - אוּן- אַן

*

= שווערע- בּיטערע - שָעֶהן האָט שלום:יעקב איבּערנעם -
לעבּט, אַ גאַנצע נאַכט האָט ער קײן אוֹיג ניט צוּגעמאַכט
אוּן אַלץ געטראַכט: װאָס טוט מען? פלוצלונג האָט ער
זיך דערמאָנט, אַז אָט אין רער שטאָט טאַקע דאַרף זיף
געפינען אַ חכר זיינעף פוּן קאַפּוּליער קלוֹין װאָם איז
צוּריק מיט עטלאַכע יאָר אַװעק פוּן דער חײם אוּן איז
נעװאָרן---װי מ'האָט נאָך אין שטעטל דערציילט---אַ מִשׁוֹרר
בּיים קאַמעניצער חַזן פוּן דער נרוֹיסער שוּל, אוּן װי נאָר
סיהאָט אָנגעהוֹיבּן טאָגן, האָט ער זיך איינער אַלײן אַװעק.
געלאָזש אין דער שטאָט אַרײן זוכן זיין געװעזענעם חֵבָר.
לאַנג האָט עֶר זיך געבּלאָנקעט איבּער גאַסן אוּן געסלאַך,
בּיו ער האָט זיך דערפרענט צוּ דער דירה פוּן דעם
בּאַרימטן חַון, מיט אַ קלאַפּעריקן האַרצן אוּן אַ ציטער.
דיקער האַנט האָט ער געעפענט די טיר. אַ בּאַטאָנטע
בַּעַל-הַבַּתּישׁ אָנגעטאָנענע ‏ ײרינע האָט אים בּאַנעננט און
דער צײילט, אַז זיין חבר אין טאַקע אַ משורר בּים חון,
אָכּער דער הון מיט אַלע משוררים זײנען אַװעקגעפּאָרן
איבּער דער מדינה אוּן װעלען קומען ערשט אוֹיף יָמים.
ניראים, | שלוֹם:יעקבס לעצטע האָפּענוּנג האָט געפּלאַצט!
מיט אַ בּיטער האַרץ אוּן אַראָפּנגעלאָזענעם קאָפּ, אַ הוננע. -
ריקער אוּן אַ דוּדכגעװייקטער זזאָט ער זיך אוּמנעקערט
צוּריק אין קרעטשמע, אברהמל האָט אים גוּט מבַבַּד געװען
פאַר זײן פאַרפּאַלן װערן --דער שװאַרציאָר װײסט װאוּהין---
אוּן מיהאָט זיך געלאָזט װײטער אין װעג אַרײן,

אַ געדיכטער קילער רענן האָט גענאָסן אוּן אױפֿץ
האַרצן שלום:יעקבן איז געװען פינסטער װי דער הימל אין
דרויסן, ער האָט שׁוֹין שיר ניט פאַוילוֹירן יעמווירער האָפע.
גוּנג אוֹיף בּעסערע צײטן, אומעטיק האָט ער זיך נאָכגע.
שלעפּט איבּער דער בּלאָטע נאָך רעם פעררל נעכּאַך,
װאָס האָט זיך געמאַטערט מיט אַלע כּיֹחוֹת צוּ ציהען דאָס

28

- װעגעלע ‏ מיט דער אָרימער -פרוֹי. און איר. רורכגענעצבן.
עוֹפעלץ, אים האָט שוין פּאַרדראָסן רי גאַנצע מעשה, װאָס
ער האָט געגלוֹיבּט דעם הינקעדיקן שנאָרער, אוּן ער האָט.
פאַרשאָלטן די שעה, װען ער אין אַרוֹיסגעפאָרן פוּן קאַ.
פוליע, ‏ אָבּער ‏ פּלוצלונג, גאָר אוּמגעריכט, = אין געקומען.
זין ישועה דוּרך אַ פעררישע פֿאָרקעװע, |

-- גיב נאָר אַ זוך די פּאָדקעװע, דער פערר האָט זי
-ראָ ערנעץ אָנגעװאָרן, --- האָט אַברחמל אַ געשריי. געמאָן
צוּ שלוֹם.יעקבן, |

שלוֹם-יעקב האָט זיך געלאָזט זוכן רי פּאָדקעװע, בּײ
אַ האַלבּ שעה האָט ער זיך געריעט אין דער בּלאָטע, איו
אָפּנעגאַנגען אַ שטיק. װעג אוֹיף צוּריק, האָט זי אָבּער ניט ‏
געקענט געפיגען. מיט לײדיקע הענט האָט ער זיך געמוּוט
אומקערן צוריק,

פּלוצלוּנג רערזעהט שלוֹם:יעקב---אַנטקענן פּאָרט אים -
אַ פּויליטע כּריטשקע. מיט פיר פערר, פוּל אָנגעפּאַקט מיט
הָרָה יונגעלייט, ‏ װאָס לאַכן און זינגען, ער שטעלט זיף
אָפּ אַ קוק טאָן אוֹיף רע" פּרײלאַכער קאָמפּאַניע, ‏ ערשט
איינער ‏ גיט אים אַ רוּף בּים נאָמען: , שלומקע! שלום.
יעקב קאַפּוּליער !" אוּן בּאָלר טאַקע שטעלט זיך די בּריטשקע

| אָפּ אוּן פון ראָרט קריכט אַרוֹס -אַ יונגערמאַן, װאָס פאַלט -
אים אוֹיפן האַלן, דאָס איז געװען דער חבר זיינער, װאָס /
ער האָט אים געװכטן דאָס האָט ער זיך איצט אומנע"
קערט מיטן חון אוּן אַלע איבּעריקע משוררים קיין קאַמעניץ,
אין קוּרצן האָט שלוֹם-יעקב אויסדערציילט דעם חבר זײנע /
צרוֹת, און יענער האָט געפּוֹעלט כּים חון, ער זאָל אים ?
אוֹיסלײזן פוּן אַברחמל רעם שגאָרערס הענט אוּן מיטנעמען -
אים קײן קאַמעניץ, =

אַזוֹ האָס זיך געענדיגט זײי לאַנגע שװערע נסיעת, :
אוֹיף װעלכער דער ינגער שלוֹם-יעקב האָט זיך גענוג . ;

8

אָנגעזעהן פוּן רע ײרישן לעבּן אין אַלע ערטער, װאָס ער
= זײנע װערק,

ר

הער חון איז געװען אַ מענטש מיט אַ װאָרים ידישׁ
: האַרץ, ער האָט געזעהן, אַו דער בּחוּר זאָל שׁוֹין ניט
! לײדן מער קיין נוֹיט,. ער האָט אים אַװעקגעפירט אין גרעסטן
; כּית-הטררש, װאוּ ס'איז געװען זעער אַ סך ספרים א
| ס'האָבּן געדאַװנט די שענסטע לײט פוּן שטאָט. שלוֹם:יעקב
| האָט שטאַרק בּײ זײ אוֹיסגענוּמען ‏ זײ האָבּן רערזעהן, אַז
ער קאָן זעער גוּט לערנען, האָבּן זײ אים פּאַרבּעמן פאַר
אַ לערער צוּ. זײערע קינדער אוּן אים דערפאַר נוּט בּאַצאָלט,

אין יענעם בּית:המדרש אין אוֹיךְ געזעסן אוּן געלערנט.
אַ פרומער אוּן כּכּבוֹדיקער ײך ר' אַברהמצי, דער אַלטעױ
| האָט זעהר ליב כּאַקומען דעם ליטװישען בּחוּר, אוֹן אַז ער
- האָט זיך דערואוּסט, אַז ער איז אַ גרוֹיסער קענער, האָט
! ער אים גענעבּן אַן עֵצָה אַרײנצונײן צוּ דעם יידישן שרייבּעף -
אברהם.בּער נאָטלאָבּער, וועלכער האָט געוואוֹינט אין קאַמעניץ, ‏ -

נאָטלאָבּער האָט גלײף דערקענט, אַז אין דעם ינגען
ליטװישן בּחוּר שטעקט אַ גרוֹיסער כּוֹח, אוּן ער האָט אים
זעער פרײנדלאַף צוגענומען, בּאַלר איז שלוםייעקב געװאָרן
|'אַ נאַנצער בָּויבַּיִת דאָרטן, בּיי גאָטלאָבּערן האָט ער געפונען .
| אַ גרוֹיסע בּיבּליאָטעק אוּן ער האָט אָנגעהוֹיבּן צוּ לײענען
| די בּיכער ‏ מיט גרוֹיס הַתְמָדָה, נאָטלאָבערס עלטערע
פאָכטער. האָט מיט אים געלערנט רעכענען, רוּסיש אוּן
| דײיטש, װאָם בִּיז אַהער :האָט שלום-יעקב רערפוּן קיין שׁוּם
+ הַנָנֶה ניט געהאַט, |

47
ריפ , רטש
רתיב 22 יא - ארי

7 ימו דנ סן 2 קאש אט
:

- == אין א פאָר. יאָר האָט ער. געהאַט ַא

וי קענטענישן, אַז אין יאר 1866 האָט ער שיין. אָפּנע;
עבּן עקזאַמען אוֹיף לערער אוּן איז געװאָרן אַ לערער און.
קאַמעניצער שול. ער האָט אָבּער אַלץ ניט אויפנעהערט.
װײטער צו לערנען, בּדֵי נאר מער צי רערנײן אן אלל

װיסנשאַפטן,

אסחדטויך 2 . יט אצי ר :
יע לט יי
+ יס ר+ בי אי אי וי 4 יו יב :
= א 2 אי +

יו יז פיה 5

א א גיצט האץ

= ר א =

= יט

* + =

אין - 5
- יט

פ. : {ז

אין אַ פאָר יאָר אָרוֹם אין ער אַריבּערגעפאָרן קײן:

בּערדיטשעוו, װאוּ ער האָט חַתוּנָה געהאַט מיט דער טאב'"

טער פון ט אָנגעועהענעם ירישן נאָטאַריום זלמן לעװין;;
פרום יענער צײט יהאָם ער אָנגעהױבּן צוּ שרײבּן װוערק אוֹיף:
לָטוֹן-תֲקוֹדֶט און אוֹיף ייריש. אוּן און אינגיכן געװאָרן אייגער.

פון די גרעסטע שרײבּער בי ײרן,

עטלאַכע יאָר האָם אַבּראַמאָװיטש אוֹיך געואוינט אין -
ו :
זע טאָמיר, װאוּ ער האָט װײטער געלערנט, געקראָגן פוּן דעם :
זשיטאָמירער ראַבּינער-שוּט ממיכות ‏ אוֹיף אַ ראַבּינער אוּן?.

װײטער געשריבּן,

{ א יאָר 1851 האָט ער זיך בּאַזעצט אויף אַלעמאָל אין :
אָרעם. דאָרטן איז ער געװען אַ מַנים אין דער שטאָט, ;

תּלמור-תורה, אי וֹ ויסצונעפּן;
תורה אָבּער ער האָט ניט אוֹיפנעהערט אַרוֹיסצוּגעבּן;

ושפּראַך אָפּטילדערן אוּן אָפּטאָלן דאָס לעכּן פון די ר

יו
יד
ײִ *

פוּן שװאַרצן ים, האָט אַבּראַמאָװיטש געלעבּט לאַנגע יאָרן '?

נאָכאַנאַנר, אַרוּמגערינגלט פון נאָך בארי 0
{ גאָך בּאַרימטע רישע שרײבּער, =
6

*
= 5 2
ר ר אב יי יט

:

:
=
=
++

=.
=
.1
2

ראָרטן אין דער שײגער רָרוֹמריקער שטאָט, בּיים בּרענ: :

: נע טײערע ווערק, װאָס דורך זײ איז ער בּאַרימט גע..;
װאָרן אוֹיף דער גאַנצער װעלט. װאָרים בּין אים איז נאָף :;

בּײ ײרן קײנמאָל נים געװען אַזאַ גרויסער שרײבּער, װאָם:

5
2 6
,

0
5

4
+

ד. =". קי רגה .= ייט :256 ההלאייפאף
יע טיא יט
0 *

=
25

שאט
:

6

עס

ו-געלערנט?:צו.- אים, יזר מרארף ‏ שריצן וט א
;-העבּרעאיש, געקיקט. אוֹיף . אים ניט נאָר וי אוֹיף דעם עלטסטן.
= צווושן זײ,, נאָר אוֹיך װי אוֹיף דעס גרעסטן, קליגסטן, גע:'
- ניטסטען, װאָס האָט זיך שוין אַװֹי פיל אָנגעזעהן. אין ‏ זײן
| לעכּן און עס אַזוֹי נוט בּאַשריג|; און דער יינגערער שלים!
- עליכם האָט אים פֿאַר גרוֹיט ליבּשאַפט אוּן פאַר גרוֹים
--בּרְדיאָרֶץ אַ נאָמען געגעבּן דער זיירע, אוּן דער דאָזיקער
| נאָמען איז אָנגענומען געװאָרן כּיים גאַנצן ירישן פאָלק, בַּיי
אַלע ײרן,
| = זימער פלענט מענדעלע ואוינען אוֹיף דער פרישער לופט,
| אוֹיף 8 דאַטשע װײט הינטער דער שטאָט, אוֹיפן , גרוֹיסן
פֿאָנטאַן", בּיים כּרעג פון שװאַרצן יִם. ער איז שׁוֹין געװען
אַן אַלטער מאַן, אָבּער לעבּעריק אוּן פריש אַזֹי װי אַן.
אַנדער יונגער, זיין גרוֹיסע ליבּשאַפּט צוּ דער נאַטור האָט /
אים קײַנמאָל נים פאַרלאָן. אַלע טאָג, אַפִילוּ בּײ רעם
ערגסטן װעטעך, פלענט ער מאַכן שפּאַצירגענג אוֹיף גאַנצע
; שָעהן,, נייניריק זי צוקוקנריק צוּ איטלאַכט פעלר.בּלימעלע
אוּן גרעועלע, צוּ יעדן פּײיגעלע אוּן זומער-פליגעלע, :
: װענען אײנעם אַאַ שפּאַציר דערצײלט שלוםיעליכם /
/אַזאַ -מעשת ; יי 0 2ת
;אִין אַ שינעם זומערדיקן טאָג איז צוּ מיר געקומען צוּ -
(גאַסט דער זיירע מענדעלע אוּן זיין נוֹשָא-כָּלים י. ח. ראַבניצקי,
; אויסגעבּאָדן ‏ זיך אינעם שװאַרצן ים, װאוּ דער זירע האָט
אונז באַװיזן, װאָס הײיסט שוימען צוּ זעכציק יאָר אוּן װאָס
! הײסט מאַבן קונצן אוֹיפן װאַסער, האָבּן מיר גענומען רי :
-פים. אוֹיף די הענט און נעמאַכט אַ שפּאַציר װײַט-װײט און
בּעַת מעשה האָט אונז דער זײדע דערצײלט מַעשִיות מימ
|מעשיות, מיר האָבּן נעהערט אוּן געװאונדערט זיף און .
(געקװאָלן אוּן געקליבּן נחֶת װי אָמָתע נוטע געטרייע אײניקלאָף, -
פּלוצים שטעלט זיך דער זײירע אִם אט

ר

א 2 ? בן קע א 1 ימיב טא מיויעהעץןג ,ן רבו"ך 12 אראלק בועך יס 1 1ב דמ א. ומעת אד םת 2 יו אבט ,קיר עקעט דק א דאר יו זא יק 21 7 יי
על קוש 2 5 = א 4 = קע ע 5ט יי 0 = 5 = דאן := א = יע יט ארי 57 ק בי ייר שי עז הל א עי אאז אע
ילקד קיז יד אבצ א וצ א.ין , 3 המישט = טי 2 יע תע בי וי אטינ יאר ר יש
אי {. הי *. 2 0 ' פממתי' *ו - ף = י 6 בי : ייו י.י ארי א
יי אע 3 1 88ר/|ן ‏ {ןן' 8 ם' | טי אין" אוב יי א א א
אש ר יטי יט טי ..צש = שן "יי הי וי שי = 5 ישר ןוששו א

' . ;מיר הײבּן.. אוֹיף. רי אוֹינן --- אַ בּוֹים שוין אײַנטאָל. אַי
בּוֹים! גִיט אַזײױ דער בּוֹים, װי די בּאַרן } אֵײ באַרן | בַּער:
האַמאָטן | קײלאַכייקע, געלע, פעטע, זיסע, גלאַטע,. װײַכע:
העננען אַראָפּ אוֹיף גראָכע צוגעבּרוֹימטע שטעקעלאך, שיקן.
ארויס פון זיך אַ רִיחֵינִיחוֹם, קוקן אוֹיף אונז פרײנדלאַף :
ווינקען צו אונז, בּעטן זיך: ,פאַרדינט אַ מָצווָה, ירישע:
קינדער, מאַכט אוֹיף אונז שָהתָיָנוּ" ,,, אוּן הינטער דעם בּוֹים ="
אֶך אַּם און נאָך אַבּוֹים---און אַלע אָפּגעשאָטן;
מיט בּאַרן ! יע
,אָהן װערטער האָט דער זײדע אַװעקגעשטעלט אוֹיף אוּנו:
זיגע שאַרפּע קלונע אוֹיגן דורף די גלאַנצעריקע בּרילן און.
מיט אַשטיכל אוֹיף רי רינע באױלבּערטע ליפן האָט עה
אוּנז דורכנענומען דורף אוּן דורך װי אײנער רערטצ.
קינדערלאַף, איר זײט בַּעלָנִים אוֹיף די ראָיקע בּאַרן",, -
אוּן גלייך װי מיר װאָלטן זיך אוֹיפגערערט פוּן פריהעף:
אַלע רריי, איז געבּליבּן בּײ אונן דער הֲסכָּם, אַז מיר גען?.
| אין נאָרטן אַרײן נאָך בּאַרן י וי
גײרן האָכן -פינם לאַנג טראַכטן: װאָס בּארןוּ װער.
קאר } װעמעס בַרן + געפונען א טויעה, טרעטן מיח פאַי ;
װאָלינקע. אַרײַן. אין א מחַיָהדיקן נאָרטן, שפּאַצירן יבער -
אויסגעפוצטע סטעושקעס, געפּלאַסטערם מים קלײנע ים.?:
שטײנדלאַף און בּאַצירט פון בּיידע זײטן מיט. אונטערגע: ?-
שוירענע בײמלאַך, אונטער ועלכע עס קיקן אַרוֹים שמע; !
קעריקע בּלומען, װאָס שמײבלען צוּ אונז אוּן גריסן, אוֹב --
נאָר פּרײַנדלאַך... אוּן מיר נײען װײטער אוּן װײטעף /
פלוצים,. פון װאַנקן האָט וף נעומען, מש אַן אישפע -
אוּן מיט אַ הוק, אוּן גלײף אוֹיף אונז-- אַ הונט, אָבַּעֶף. '
הונט! אַקאַלב, ניט קײן הונט, א ליב. אַלעמפערטן ‏ 8.

געלע, גלאַנצעויקע פעל, . לאַפּעס. װײַכע,, קײלאַבריקע וי

א

ס-

12
+
יט
-:
שיר
.

יי
=

:
א
= = 6

=י
יא
:

2

2

רא יט =

א

5

::

5

א

א
5

0
:

=

2
5

=

-+|

בּײ אַ טיגער,. אַ מאָררע אַ שװאַרצע,, אַ נאַסץ, נאָר אַ
הַנעװודיקע,+ צײן װײסע, שאַרפע, אויגן רויטע, פײערריקע,
װי בּײ אַ גזלן, אַ פּאַרשױן אַ הינט, נאָר אַ הונם,

מיר בּײידע, איך און מײן חבר ראַבניצקי, אַז מיר ראָכּן
דערזעהן ראָס בּאַשעפעניש מיטן אָפּענעם מויל גליך אויף
אונז, האָבן זיף אונוערע נֹשָמוֹת אָפּגעטײלט פונעם גוֹף.
אונוער ערשטער געדאַנק איז געװען---לייפן ! ס'איז. אָבער
גוט צוּ לױפן, אַז סיאיז ראָ פּים. װאָט װעט איר באָן, אַו
די פים האָט מען בי איך אונטערגעהאַקט אַקוראָט בײ די
קנעכלאַך, און דאָס האַרץ העננט בײ אי איף אַ פֿאָרים,
אוּן די האָר שטיען קאַפּוֹיר, און די איגן---אָט:אָט שפֿרינגקן

זי ארי יו ס פון שטערן 4

אוּן רער זײירע 1 --- יענעם. באַמענט. על איך קױנ,
מאָל ניט פאַרנעסן, װי נאָר רער כֶּלֶב האָט געעפענם

ראָס מוֹיל. אין אַ װאָרף גענעבן זיך אײף די אימגעבעטענע
נעסט, אַטֹי האָט דער זײדע ‏ צעײפגעלײגט דה הענט
אוֹיפן האַרצן, צונויפנענומען די ליפן מיט ‏ אַ שטײבעלע,
אַרײנגעקוקט אַ װײַלע דעם הש אי די אײגן אַרײן
און ‏ אוֹיסגעשאָסן אַ געלעכטער/מיט. אַ הולך.| איך טעג
שווער}, אַז דער כּלב האָט פאַדשטאַנען ראָס געלעבטער.
ון נים נאָר פאַרטטאַנען--ער האָט זך געפתלן חי
בּאַלײריקט, אַקענן אַהאַלבע מכום זײנען זײ אַוֹר ג/'
שטאַנען אײנער אַנטקענן דעם אַנרערן אי געקיקט זיף
גל" אין די אויגן אַרײן, און אפשד נאָך ‏ װינציקער /װי
אַ האַלכּע מינוט, נאָר בײ סיר דאָט וך עס געצײגן אַן
אײיבּיקײט, ‏ ראָס ‏ אין געװען אַ שװערעה = אַ קרישישער
מאָמענט, אַמענטש און אַהיִה האָבן ױף באַגעננט און
נעמאסטן אײנס ראָס אַנדערע ביבן קוק, װער װעטען װעס
גוֹבָר זײן. נאָכרעם אי רעם הונט אַפָּנים נמאם געװאָרן
רי נאַנצע מעשה, האָט ער אַראָפּגעלאָז רי פײערריקע

8

נולָניטע אויגן זיינע, האפ גענעבן א גענעץ מיטן נאַנצן
מייל, זיך באַלעקט או אויסגעצויגן, = אױסגעטרײסלט רי
געלט נלאַנצעריקע פעל, זיך אייסגעקערעװעט צו אונו גאָר
אָן אַ שום דָרֶך יאָרִין טיטן הינטן און שמעקנריק מיט רער
נאָן ינע אײגענע טרים האָט ער זיף געלאָזט גײן זײן װעני

ויענעם טאָג האָבן מיר געגעסן באַרן, ניט קײן טלעכטע
באָרן, נאָר דאָס זײַנען געװען באָרן, װאָס מײן װײב האָס
געבראַכט צר פורן/פון שטאָט? --אַזֹי לאָזט אייס שלום.

עליבם. אײנע פון זײנע בעשטת װעגען רב מענרעלען.

ה.

א יאָר 1902 נאָר רעס שרעקלאַבן פּאָנראָם אייף די ײרן

פֿאין אָרעס, אי רב מענרעלע מים אַ צובראָכן האַרץ
ַױעקג עפאָרן קײן שװױץ. ער האָט זיך בּאַזעצט אין
ושענעװע אין אין רער ראױקער ליבער שטילער שטאָט
האָט ער זיך אַביסל באַרוהיקט פון רי שרעקלאַכע אײני
דיוקן, װאָס די צָרוֹת ‏ פון די יירן אין רוסלאַנר דאַטאָלסט
האָכין אייף אים געמאַכט, און דעם שײנעם שװײצער לאַנר
מיט זײן פּראַבטיקער נאַטיר, = מיט רי הײיכע בּערג, װאָס
זײנען באַדעקט מיט אײביקן שנײ, האָט זיך זײן גײסם גע
שמאָרקט, ער איז עפעם װי ײננער,, פעסטער געװאָרן, און
אַן עֶר פלענט דורבגײן רי נאָס טיט זײן שטאָלץ אוֹיפי
געהויבענעם קאָ, פלענט מען זיך אָפּטטעלן קוקן אוֹיף
זײן שײנער געשטאַלט, אוֹיף זײן הַררַת.פָּנִים,

ין זשענעװע האָט רב מענרעלע מעח פאַר אַלץ ליב
נעהאָט רי שײנע זשענעװער אוערע, בּײ רער אֶוערע גע*
פינט זיך אַנאָרטן, װאָס טיהופט אים ,רער עננלישער
גאָ רן" דאָרט פלענט רב מענרעלע אין די שײנע טעל
אָפזיצן שֶעהנװײז, קוּקן אוֹיף דעם װאונרערשײנעם בּלוֹיעם

+י
=
6"
*
4
+ו
*

29

ליא זא דח

טאַסערשפּינל אוּן אוֹיף רי שײנע װייסע שטאָלצע שװאַנען,
װאונרערשײנע קעם מיט ועם לאַנגן האָלב-קײלאַכריקן

אוּן אַנדערע פײנל, װאָס געפינען זיך אויף רער אָזערע, װאַרפ?
מען אָפט שטיקלאַך בּרייט, אוּן זײ זײַנען דערצו שוין אַזױ
געװײנט, אַן װען זײ דערועהען אַ מענטשן נאָהענט בײם
װאַסער שװימען זײ צוּ צום ברעג.

אַז רב מעגרעלע האָם עס דערועהן, האָט ער ױך אַפֿי
: צו זײַן ‏ פרינר בּןעםי וועלכער האָט שיין רעמאָלט
געװאויגט אין זשענעװע:
-- דאָס ערטטע מאָל. זעה. אי אַז מען זאָל נאָר פינל
אייך מאַבן פֿאַר שאָרערם,

אַזױ האָט דער אַכטער זײַרע פײנט געהאַט לײריקי

5 65 טס *י = 4 4 ון =+ וט ײ 8 מֹּ
נײיערס און באַשעפענישן, א לעב פֿין כבעסדען.

הא

,

אין דער װײטער. שװײין האָט רער זײַרע געפיגען נאָהעם?
אײניקלאַך, דערהױפּט צװיסן די "ריטע / סטורענטן ראָרל,
װאָס האָבן פֿאַרסטאַנען, וי אַזײ צוֹ שנצן און אָפ;עבו פכיר
דעם גרויסן טײערן נאַסט. אָבער אים האָט געצײגן צוריק
אַהױם אוּן נאָך אַ פאָר יאָר האָט ער זיך אומנעקערם צוריק
קײן אָרעס, זיך װירער אַװעקנעזעצט צוּ זײן טר"כמט
אַרבעטן איבער זיינע װערק, טרײבן זינע זעלטן שיינע ואכןי
ראָס נאַנצע פאלק אָבער, װאָס טענרעלע און זײנע ‏ ביכער
זינען געװוען טיף אַײננעבּאַקן אין האַרצן בּײ אים, האָס לין
געװאָלט זעהן אַמאָל דעם זײרן פון רער יריסער ליטעראז
טור פֵּנִים:אֶליפָּנִים. און רער טיפער זָקְן רב מענדעלע האָט
געטאָן דעפ װילן פון דעם פאָלק, װאָס ער האָט אים אַזי
האָלט געהאַט, = און האָט געמאַכט אַנסיעה איער 8סך
גרויסע ‏ רישע שטעט. ער האָט בּאַזוכט וילנע, כּיאַליסטאָק,
| װאָרטע, לאָרן און אַנדערע ערטער אוּן אומעמום האָט ער

0
=

ריע יי

נעזעהן כּאַשינמערלאך, חי אַזי ראָס פאָלק האָט ליב וין -
גרוֹיסן שרײבּער, װאוּ ער איז דורבגעפאָרן, האָבּן אַלע ײדן
אים אָפּנענעבּן דעם נרעסטן כָּנוֹד, אים נעמאַכט רעס
טענסטן ִבָּלֵה-פָנִים. טוֹיזנטער אוּן צעהנדליקער טייזנטער
טענטן האָבן אים בּאַנעננט און באַלײט אייף דעם נאַנצן וועג
פון זיין נסיעה; אַן אָמַהער יוםיטיב. אי נעװען ראַן בּײ די
ידן, ס'האָבּן אויפנעהערט צו קלאַפן די האַמערם, ס'איו
טטיל געװאָרן אין די ײרישע װאַרסמאַטן, געלעפּטן אוּן
פאַבּריקן; אָפע גריים אוּן קלײן, יונג און אַלט, זײַנען גע,
גאַננען מִקַבּל-פָנִים זײַן דעם באַריסמן טײערן נאָסם.

אוּן צוזעהענדיק רי ראָזיקע טיפע לינטאַפט אוּן רעם
דאָזיקן גרוֹיסן בּביד, װאָס ראָס נאַנצע פאלק װײ"ש אים
אַרײס, האָט זיך רבּ טע:רעלע נעפרײט, = איז געװען מָרֵא
שָמחָה, װאָרים ער האָט זיך מיט זינע אײנענע אייגן איבּערי
צײגט, אַן ניט אומוסט האָט ער אַנאנץ לעבן געאַרבּעט
פּאַר זיין פּאָלק, ניט אומזיסט האָט ער צעהנרליקער יאָרן
נאָכאַנאַנר געשריכן ביבער פאַר ײדן, נעװיזן זײ אַ ספינל פון
זײער לעבן, געלערנט זײ, װי אזוי צוּ לעבּן װי מענטשן אויף
דער װעלט,

רער אָלטער זײרע האָט רערועהן, אַז זיין אַרבּעם אין
בּיים פֿאָלק אָנגעלײנט אוּן טײער, און רעריבּער אַז ער אין
נעקומטן צוּריק ‏ אַהױם,. און אָרעם, האָס ער מיט נײעם פים
אוּן מיש פריטן חֵשָׂק אָגעהײבּן צוּ אַרנּעטן, צוּ שרײבן,
אויסצובּעסעין זיינע אַלטע װערק, אוֹיסצוטלײפן די שפּראַך,
נעפלײסט זיך, אַן אין זינע בּיכער זאָל אַלץ זײַן װאָס
בּעסער, װאָס שענער, װאָס קונציקעח, אוּן אַז ער פלעיט
אַװעקלײגן א װײַלע זיין פון נאָט געבּענטטטע פען אָפּרוהען
רי אַלמע הענט, פלענט ער אוֹיךְ ניט זיצן לײדיק. נאָרניסט
ניט טאָן האָט רער זײדע פײנט געהאַט: פלענט ער לערנען
אַלײן, לייענען, טטענריק אַרײנקוקן אין אַ הַפָּר,

31

קיש .6
5

קנ:מקקסקא 3 לא ושדק 1 ייט יאדו 7 יי
פט שניי דיי יק" יי אנץנט 216

װֹ .0
ארי די די : זע

| אים דאָס נאַנצע ײריסע פאָלק געמאַכט אַיוֹם,טוֹב, אַ יוכּילײ.
און ראָס גאַנצע פֿאָלק, אַלע ײדן פון דער װעלט, אין חוסי
לאַנר,. אין פּײילן,. אין נאַליציע, אין אַמעריקע,, אין עַנגלאַנהו
אוטעטים, אין אַרבּע פיית עולם, האָבּן געפײערט רעם
ראָזיקן יובילײ, זיך געפרײט, װאָס ‏ וײער. גרויסער. זירע

האָט רערלעבט אַזאַ טיפע עלטער און אין נאָך פריש אק

ול טיט בּיחוֹח, הערם ניט אײף צו אַרבעטן און צו כא
שענקען זײנע ליבע אייניקלאף מיט זײַנע בֿײעדע ‏ װערקן.
אָס אַזױױ האָט געלעבט אי סטענריקער איספערטאס
טערליכער ארבעט. דער גרייסער./װרוסער. טרופטשטעלעה,
בִּיז ס'האָט זיך אָנגעהײבן ריר טרעקלאַכע וועלט-מלחמה. /מיט
אירע טיראריקע אומנליקן,. טיט הענער, שרפות און מקפית,

/{ן,
דער ניטער זײרע האָט עם שיין ‏ ניט = געקאָנט = אײסהאַלטן,

ער אי געװאָרן טװאַבער און סװאַבע- און אין סיף ואָר 1517
אי ער געװאָרן שטאַרק קראַנק, מיט בַבְניהעפָטיהן טמ האָם
אים אַװעקגעלײנט אין אַ שפיטאָל, ‏ און די נרע סטע דאָלטײ דים
האָכּן זיך געפּלײסט מיט. אַלץ כּיחוֹת, - אָנעװענדט אַלע
מיטלען צוּ דערהאַלמן רעם גריסן וָקן בּײם לעבן, זײַנע
נאָהענטסטע פריינד, אלץ נדויסע ײדיטע שרײבּער, זײַנען
ניט אָפּנעטראָטן פון זיין קראַנקן בעט, געטאָנט און גענעכשיק=
לעבן אים, ס'האָט אָבער גאָקנישט = געהאָלפען, = שליםועקב
אָכּראַמאָװיטשן איז שיין ניט ‏ בּאַשערט געװען צו רערלעכן

:
נוטע צײטן, רעם סות וי הער טשגענער מלחמה, דעם ליבן

*פן "ׁ
שָלִים אוֹיף דער ערר, 8 טענ אין חירֶש כָּסְלָי פון דעם יאָר
תרע"ח איו ער ירע פֿין רער יידישינך ליטעראַטיר

שטיפ. אוסגענאַננען אין. אָדעם,. אין. טיפער ‏ עלטער,. אויסנעי
לעבּט זיַנע יאָרן

שנעל װי אַ בּליין האָט. זיך די טריעריקע בּשּרָה פאַרי
שטרייט ‏ איבע- רער גרויסער ידיטער שטאָט. אַלע האָכּן

32

ט - אָנגעהוֹיבּן ' צוּ גרײטן צוּ' דער - פוַיָהר ייוערעהער?
פעס נעפילט, אַז זיינער אַ נאָהענטער מענטט, אַן איינענער
זיז געשטאָרבּן,

רעד טאָנ אי געװען אַ קאַלטער, אַ שויי איז געלענן
איכּער די נאס', אט אַ פראָסטיקער װוינט האָט געבּלאָון.
רער שפימאָל, וא הב מענדעלע איז געשטאָרבּי, ליגט װײט
פוּן שטאָט,. אין מאָלדאַװאַנק?י פונרעכטוענן האָכּן טייזנטער
ר איייטט ‏ פון. אַלע א מאַנסבּיל, װײבּער און קינד' ער

= 2 ין = | עזן *חיד
זיך געציגן אֲהינֵצוּ צום פעצטן מאָל אַ קוק טאָן אוֹיפן גרויסן
נפבה און באַלײסן אים צוּ זײן אי ביקער רוֹרי

א

1

ָא ענרעלעם וי הא ײ אין דע" נאַנצער וועלט הי אַלע

יד! אַרייסנער יפ אַ גרייס! צעַר. אוטעטום, א ין אַלע וידישע
שטעט און שטעטלאַך, האט טען געמאַכט 5 רויער. -פאַרואַם.

לינגען = און די בעסטע מענטשן פון שטאָט האָבן רערי
קלערט רעם עֲוֹלָם, װער אין געװען מענדעלע, װאָס האָם
אײפּגעטאָן פאַר רעם פריטן פאלק און סיאַר אַ גרויסער
שאָר דאָס ארן פַאַר. אַלע ײרן, = װאָס עז איז געשטאָרב
און אַלע רערנער אויף די כּאַרזאַמלונגען האָבן אייסגע=
לאָז זײערע רעדעם טיט די װערמער: מענרעלע אין
ײרן?,

װאָס:זשע. אַזױנס האָס מענדעלע אוֹיפגעטאָן פאַרן גאַנצן
פאלק װאָס אָלע. אַפילוּ די, װאָס האָבן אים קײנמאָל אין
רי אוֹיגן ניט געזעהן, האָבן געמרויערט נאָך אים, אוּן װאָס
זיגען ראָס פאַר אַ װערק, ועלכע ; װעלן אײביק לעבן בּײ ײדן}

מענרעלע האָט אָנגעשריבּן ועער אַ סך ביכער, גאַנצע
זעכצן בּענד אייף "ריט, דערצוּ נאָך עטלאַכע אוֹיף העב"
רעאיש, אַ גאַנין לעבן האָט ער געאַרבעט אִיבּער זײי אִם

געשטאָרבן, אָבער זײנע ווערק װעלן אייביק פעבן = זי

עי

די דאָזיקע- בּיכער זײנען זײנע װערק, װאָס װעלן לעבּן /
אױבּיק כּײ ײרן, |
| = מענדעלע מוֹכר-ספרים" האָט זיך אַכּראַמאָװיטש אונטער.
| געשוייבּן אוֹיף זײנע בּיכער. אוּן דאָס איז ניט געווען גלאַט
אַזוֹי אַ נאָמען, אַן אייסנעטראַכמער, אַ פּסעװדאָנים, װי מירופם
עס ער האָט זיך טאַקע פאַרשטעלט אין זײנע װערק פֿאַר
אַן אַלטן מובַר:ספֿרים, װאָס פאָדט אַרוּם מים זיין פערר
אוּן ועגעלע מים אַ בור ביבער איבער אַלע חדישע שטעט און
שטעטלאַך,- שטעלט זיך אָם אין "רישע קרעטשטעם, פאַר.
פארט אוֹיפן שולהייף אוּן קוקט זיך אומעטום צו צוּ אַלצ.
דינג װאָס אַרוּם אים, צוּ דעם ײרישן לעבן, צו די ירישע
מָיהֲנִים, צוּ די יירישע מַעֲשים, סײ גוטע, ‏ סײ | שלעבטע,
הערט זיך צוּ צוּ די יידנס רײד, צו זײערע װערטלאַך און
מעשיות,. באַטראַכט אוֹיפן װעג די פעלרער אוּן די װעלרער,
| דעם הימל און די טײכן, די בײמער אוּן די גראָן, די
- בּהטוֹת אוּן די פּײגעלאַך, אוּן באַשרײבט עס נאָכרעם אין
די ספרים, װאָס ער ניט אַלײן אַרוֹים.
אין די דאָזיקע ספרים זײַנע שילרערט מענדעלע די ײרן,
װי אַזוֹי זײ. זײַנען געװען מים אַ יאָר 0? צוייק. פוּן וינע
בּיכער דערװיסן מיר זיף, װי אַטֹי האָכּן ײרן געלעבּט
דאַמאָלסט, װאָם האָכּן זײ געטאָן, װאָס האָבן זײ געטראַכטן
װאָס האָכּן זײ ליב געהאַט אוּן צו װאָס האָט זײ געצױגן
צוּ װאָס האָבּן זײ געשטרעבּט אין זײער לעבּן. מים זינע
שאַרפע אויגן האָט מענרעלע בּאַמערקט אַלץ, װאָס טוט
זיך אַרוּם אים, און האָט עס בּאַשדיבּן, אָפּגעשילרערט אַזֹ
לעבּעריק, ‏ אַז סיאין אַ מחֲיָה צו. לײענען.
אַ סך האָט זיך פון דאַמאָלסט אָן בּײ די ײדן איבּער.

נעבּיטן, אַ סך איז שוֹין געװאָרן גאָר אַנדערש--ניט צו
: דערקענען, -די ײרן זײנען שוין אוֹיך עפעם גאָר אַנדערע;
זײ לעבּן אַנדערש, רײרן אַנדעיט, טראַכטן אַנרערש. דאָם

1

לעבּן גײט אַלץ פאָראוֹיס, בּלײבּט קײנטאָל ניט שטײן אוֹיף אײן
אָרט, ראָם לעבּן אין ניט קײן שמײעויק װאַסער, נאָר אַ

ְ
יו ר אט = א *. אק 9 רין יימ לקער רפ 4 משׁ =א פס .
עכטיקער. טיך, = װאָס פלױצט ‏ אַל טעה אוךן װײטער.

אין אַזוֹי. איז אייך דאָס ‏ חרישע לעב

: אײן'

=א 'ֹ

5 אֵב- אַמאָװיטש רעדצייל ט אוין אי וטנע ביקעל, ווו אַזוי

== = = == א = 5 + גי ייא = =" 3 "פא + = = * = 4 מ אפ 4 = += 4ן = 6 חאן 6 אט = 6 = =
אט 1 ַ ' = /ק ‏ ,=== א ׂ וֹ : אט 4 = : 5 *. ואש געקענט
,
+ = = ו יט = אָ הס א הי 1 ן *' 8 + = + 6 = -* ! 6 5 : הפי =מ = == = 5 *' 4 הס = ==
פ יל * ו
וַ ע' רלבן * וי ה- =" * א - ט ט און = ויעט ‏ * = 3 :" אָט
אל פף =" יט א * פפ +פ == = כ, = יא * ** = * = אפי פוצו = =5+ לא א* = ' ויו * א 5 א
{ור-- הי 2 ' = א = שוא. - אש 8 , , = יי = ֹּ ו == = הייין!
*זי *י יא =+ == 3 פ= + א += הפ = + = א ריטי איי יא *י וי ח אי א ר -א
שא = יו . / 4 ' עו } 0 {' אט =ט = א ן : - ;וו = א - =,
8 4 = == = זל = + א ר יפ = ויטא ר אי א == 8 ה אס = נֹ מָ
יפ" יו = * יט 66 טי : ג + ו
א וי = א ,2 1 2 2 א ו == ,א דאב = 20, ' 3 און
1
אש = + != } = += +ן "5 = * ועעצהלטפוחיק + יף אי 6 אפ א יס איי :
={ +י ,א 6 א == 2;' 8 ו , ר 6 כש ו ו 4 אם
= = א = ע װ = 5 ט = = יי *אואאס יו " הי פ+ף 544 ** יה פי = ת ייט 0 ילפיי יט ()
אַק = אש אל :ץ = == אי אָד א וֹ = == *| 2 א אונו; :
אל = ויטדי ה )א = * *ל = הא = = צן =+ = 6 64 = = עו אט יי = 6
5 + =+ = מ דרי" = יִ :
א = 4 8= ,א )2 = = ו א, ה ='יאין, = = 1 : ע
:
סת יי ופי =+ יו 54 יט +' == מו = אי = == = ף יו + ױט 51 = פ*ט ר צוטית סיב ייר
= =+ *, , = .א ו :" יי ן .: 1 , == : א א 2 4 :יי , ריט
= =+ זי !אי" +א ‏ = ' = 6 אי יפ +ן -= * = *‏ *' המ *6 זײערע ייג ווויאן נען
= יא **י 4 *5 1 : :
, -= 2 {' *=+' == אי אוב בי = == יא
פ} = 5 =+ אף 6 '' * ==
אה 4
ײ בי * '* א = == 4* א = יור יוג דס = 5 5 אט 1
*א ר* וא צא * 6" ריז ר .
א א = != 5 1 = שש == 4 אק ;= = 2 א! קרוב ער
וַ

אי * == = 4= = 8 + =א י = * =ציי * = +ט = פא ז* וו יי = 4+ = = קי5י רי אט = 8 854 6 = אדימע
= ט : = 7 שא ; *1 א - 2 ו א = - יו 4 ָ = אע :

,

יו = 4} * 4 = = 6 (| אס 6 א = אט 8 4 "ר א * 5 יה וט

לײט װאָס מיט זי האָם עס ױך גש באַקאַנט נאָך װנגלװײן,
נִּ ר

= ו*א +א 08 פאט *‏ * הא פאדט 666 65 ר = +* רא =י 5א הי 66 == 4 8 ) או באַ.

== 8 =, { וֹ ' = = ב"י י אי === יט ! ו !שש ,2 | * = וו = *' ען " וי

יי אי יי יי חי = יי אש = 4 = == 4 = 6 = סמ = + רש יו הי * * יצ 4 = 6 ָא = +5 == מ יו 0

= , .-, = יק א = ,/ 7 = . = וֹ עי א: = = = ער , וו אַז
וי" 4 * = +ץ = = 5 = *ש + 6 = == ף נדלדי קיי 4 *ד'ן =+ +רף יפ *ץ

פ = חמ ' 5

ו /
ו :
ווא ף = *5 00 0 +ט = א יס * * יה ט* *לף 5 =
קריגן. זיך, ‏ זידלען זיך. און שילטן ‏ זיף. אײנער מיטן אַנרערן

4 7 7ן, !' -*אן 'ו *ו = 6ײן ו {:

7*ײן { - אד } וו =ן +ו

לעבי. איי ‏ שמיין ‏ און| און | איטדײנקױט,. לײנט. מענרעלע. און

4 , =* =

דיי כ אטהדײקוגן אַרײן אַוײ פיל 5 אק און כיטערקײט צו
8 ס י* פף יי ' "יי 4 = = אא אי 6 = }4ן = יט ממוּ (
רעד בעטלעזײ, אַז װער עס ליענט נאָר א דאָס ראָזיקע

= = ת א דעװײן וור יא * + ר אי יי מויאית עס אין צו זײן א

= ן, 2 *גן = == = 1 4 , |,

בעטלער. אי אַ שנאדעה = אַז וערער טענטש מוז אַרבעטן

אוי. אַלײן. פאַדדינען. זײַן שטיקל. בהויט,

אוּן מענטשי,. װאָס אַרבּעטן, װאָס לעבן פון זײער אײגע?

4 י

09

- נער פּראַצע, האָט מענדעלע טאַקע זעער האָלט געהאָט אוּן -
האָט זײ ‏ בּאַשריבן מים אַלע זײערע גוטע זײטן, און אַלע,
װאָס האָבן געלײענט די ראָזיקע בּאַשרײבוננען האָכן אײג.
געזעהן, אַו פאַר אַ בעל -מלאכה, פּאַר אַן אַרבּעמער דאַרף
מעי האָכּן רָרֶ:אָדֶין,. ניט קיקן אי זי מיט נָדלוּת, ‏ אוּן
מענרעלע אין רעריבער ‏ טאַקע = טײער. געװאָרן | בר אע
ענמשן, / װאָס האָדעײען שװעף, אַרבעטן ‏ ביטער אוף
זײער אָרימער. הֲיינָה ,

אוּן צינלייך מיט די דאָזיקע מענטשי. װאָס לעכן פון
זײער ערלאַכער /מוה. און ‏ האָרעװאַניע, = שולדערט ‏ אונז
מענדעלע אייך רי, װאָס אַלײ. מיען זײ גאָרנישט, נאָר צאַפּן
רעם אַנרעינם בלוט און שװײסן ראָם זײנען רר שלעבטע
מענטשן /מים די האַרטע העיצער, װאָם האָבן נאָר קײן
רחמנות נים אייף' זײעדע אָרימע ברירער, װאָס /טוען נאָר
שלעכטם אייף דער װעלט, טראַכטן נאָר װעגן געלט, כָּביר,
װענן לעבן אַ נימן טאָג,

איה רערציילט אונן טענרעלע װענן ירישטע פרויען, װעגן
מוטערם און. שװועסטער, ‏ װי. אַזי זײ האָכּן ליב די אָרימע
רישע קינדערלאַד, ‏ זײנען זיך מַמֶשׂ טַקרִיב פֿאַר זײ, מוען
כָּל עֲבוֹדַת תָּדָךְ, אַכִּי צו באַכן גרינגער ‏ בעסער, = שענער
ראָס לעבן פון די פּאַרװאַנלטע און עלנטע קינרערלאַך.

װאָרים ײדישע קינדער האָט מענדעלע האָלט געהאַט
ראָס לעצן און האָט אַװױי פיל געשריבן װעגן זײ! אַך, װי
גום ער האָט זײ געקענם, װי טיף ער האָט זײ פאַרשטאַנען!
ראָס גאַנצע קינרערשע לעכן האָט ער באַשריבּן! וײער
געבוירן װערן און זײער האָרעװאַניע און זײער לערנען אין
חרר אין זײער שפּילי אוּן זײער רײרן, אַלע זײערע פר"ר
אוּן לײר ! --- פאַרהאַן בײ אים אפיל אַ נאַנץ בּוך, , שלמה
ר' היימס"---וואו עס װערן נאַשרייכּן די קינרער-יאָרן פוּן
אַ ינגעלע שלמהלע, און שלמהלעס קינדהײט---דאָס איז דאָס

20

לעכן, טּאָם מענרעלע אַלײן האָט איבערגעלעבטן שלמהלע, -
רי הײיטם געראָטן ינגעלץ --דאָס איז שלומקע אַבּראַמאָיטש
אַלײן, אָבּער אַלץ אין יענעם בוּך אין אַזוֹי זעלטן אָפּנע.
מאָלט. און אָפּגעשילרערט, - אַווֹי קונציק אוּן לעבעריק, אַז
רײענענריק דאַכט זך אונו, גלײך װי ער װאָלט בּאַשרבּן
ניט ראָס אײגענע לעבן, נאָר דאָס לעכן פין אַ סף, אַ סף
ירישע קינרעדלאַך---חרר-ײנגלאַך מיט אַלע זײערע שטיק אוּן
גענגעלאַך,. מעשים. און מַחשָביֹהלאָך,. בײ אַ גרויסן שרײבּער
אין אַלעמאָל. אַזי ‏ װאָס ער זאָל נים באַשרײבן, ליגט
אין רעס אַואַ כּיח, אַן אַלע האָבן רי גרעסטע הַנָאֶה
דײענענריק עם, און װאינדע זן זיך, חירושן זיך, װי ריכטיק
ער קונסטלער האָט עם אַלין בּאַמערקט, װי גוּם ער האָם
עם אַלין פארשטאַנען, - װי אַמַתריק ער האָט עם אַלין איבערז
געגעבן, װאָרים אַזאַ קראַפּט האָט שוין רער קינסטלער---
ער אַנטפּלעקט, עקט אויף פֿאַר רעם לײענער ראָם נאַנצע

ױֹ ײ א הי
האַריץן, די גאַנצץ נשפה פון דרי מענמשן, װאָס ער באַי

,

* פא המל ײ

/ ו = ע- ע ={ יי ין, :

יי ר +*- "ייר א פאט
פילן, איבערל,--בעי

און ניט נאָר = אייף. מענטשן. אי מענדעלע. געװען אַזא

נרויסער מְבֵין ער האָט אייך ועער גוט געקאָנט מאָלן די
נאַטור, װאָרום די נאַטוּר האָט מענדעלע האָלט געהאָט מים
דעם גאַנצן כּיח פון זײן נשמה. זײן גרעסטער נַחַת אין
שמענדיק געװען צו פאַרברענגען אייפן שׂוים פון די גרינע
פּעלדער,. ליגן אין טיפן גראָז, אויסציהען זיך אוֹיפן זאַמד
בײם ברעג ים,. שפּאַצירן גײן אין װאָלד, אַךְ; װי מענרעלע
האָט ליב געהאַט דעם װאַלדן װי טיף ער האָט פאַרשטאַנען
רעם לָשׂן פון די בײמער, פון די גראָזן, פוּן רי בּלוּמען!
און אין זײַנע טיכער טרעפן מיר די שענסטע נאַטוּר.באַז
שרײבוננען, װאָס קײנער האָט בִּיז אים אוֹיף יריט אַועלכע
ניט אָנגעשריבן. און כײ ײדן, װאָס האָכּן זיך צוּם אומנליק

8 = אט =" = בזיי אַלץ יי ייר נל פֿאַר באָרגענע י 54 = וא = = פיט נע

27

דערװײטערט פוּן דער נאַטוּר, אָפּגעלעכּט אַלע זײערע יאָרן
און טעג אין די עננע פאַרשטיקטע שטייביקע שטעט, אַז
זײ האָכן איבערנעלײענט מענרעלעם ‏ נאַטוּר-בּאַשרײבוננען,
האָבּן זײ בעסער אָנגעהײבן צוּ פאַרשטײן די נאָמוֹר אי
אירע שײנקײטען אוּן דעם נַחֵה, רעם הָיוּת דערפון.

, = =

און ניט נאָר רי מענטשן אוּן די נאַטוּר האָט מענרעלע

בּאַשריבן: ער האָט אינז אויף אָפּגעמאָרט ראָס לעבן פון
די בּהמות, חיוֹת, עיפות, פוּן רי פּײגעלאַך אוּן פליגעלאַך.
פּאַיהאַן בײ אים אַפּילוּ אַ נאַנץ בוך פרק שירה', װאי
עֶר בּאַשרײבט אין נראַמען אַלע ‏ בּעלי-החיים, אַלע לעבע.
ריקע זאַכן, װאָס לעכן אוּן װירמען זיך אייף נאָטס שײנער
וועלט, אוּן אַפילו רי ניט-לעבעריקע זאָבן באשרײבש עָר דאָרםן,
רי יִמעי, טײבן,. קײאַרן,. מִּרבָריות, װאָלקנס ‏ רעננס, פעל?
דער הּבואוֹת וכּדומה,

הײנט ראָס רישע פאָלק, ראָס אַלטע אײביקע "רישע
פאָלק! װי האָט עס מענרעלע ליב געראט אוּן װי האָט
עֶר געליטן און צֵעַר געהאַט, װאָס עס לעבט אַזױי שװער
ון בּיטער, אין צָרוֹת, אין עלנט,. אין הונגער אוּן קעלט,
געיאָנט אוּן געפּלאָגט פון אַלע זײטן,. אוּן ער האָט אָנ2ע*
שריבּן אַ ביך ;די קליאַטשע", אַ כָשָׁל צוּ דעם װדישן
פאָלק, צוּ זינע יסורים אין פײן, אין ראָס בוך האָט אָננע'
טאַכט אַ רעש אין רער װעלט, און אַלע האָבּן רערועהן,
חי אוּמגערעכט די ועלט איז צוּ די יידן, װאָס לײרן נעבּאַך
אַזױ, פרעג פאַר װאָס, פרעג פאַר װען, אוּן די געבּילרעטע ײדן,
װאָס האָבּן זיך פריהער געהאָט דערװײטערט פוּן ירישן פּאָלק,
האָבּן חֵרְסָה געהאַט, האָבּן זיך אומגעקערט צוריק צוּ אים,
אָנגעהוֹיבּן צוּ אַרבּעטן און צוּ פלײסן זיך מיט אַלע כּוֹחית,
אַז דאָס לעבּן פוּן ירן זאָל װערן לייבטער, בּעסער, שענערי
אוּן זײ האָבן אַ סך אין דעם אוֹיפּגעטאָן, הַגם אַ סך ראַלף
מען נאָך טאָן, כְּרִי דאָס רישע פאָלק, װאָס דאָט איבּער*

93

געלעבט אַזאַ שײנע העלרישע געשיכטע, זאָל װערן נליק,
לאַך אוּ! פרײי אַזױ װי אַלע אַניערע פעלקער אוֹיף רער
װעלט. װאָרים אַן מ'לײענט דרי קליאַטשע* אוּן אױיף
אַנרערע ביכער מענרעלעס, דערהויפּט זײן נרעסט װערק
ראָם װינשפינגער?* -- װאוּ ער כּאַשרײבט דעם נאַנצן
טרייעריקן נוֹרל פון ײדן ---נעטט אז אָן וא גוס
חמנות און אַזאַ שטאַרק ליכשאַפט צום ײדיטן פאָלק, 8
בי אוּנז צינדט זיך עפעם אָן אַ הײסער פּאַרלאַנג צו לעבּן
פאַד ‏ ײרן אוו צוּ אַרבעטן פּאַר זײער גליק,

על טרעק לע וא
ײרן פאַר זײערע שלעבטע מעשים, פא
מידית, פאַר זײער ניט גוטער אויפפירונג. אָבער ער האָט
ראָס געמאָן רערפאַר, װאָס ער אי זײ געװען געטרײ א
איב ער עג עבן, אַ ניטער פרײנר, אַזוֹי װי אַ טאַטע צו קינרערן
אַזײ װי אַ נוטער לערער צוּ הַלּמירים. ער האָט אַלץ נע.
װאָלט, ‏ זײ ‏ זאָלן בעםער װערו, זײ זאָלן מער פאַרשטײן, מער
װיכי, כּדי זײ זאָלן זײער לעבן בעסער מאַכן, אוּן פונקס
וי ער האָט צעַר געהאָט פוּן דרי ײרנס שלעכטע זײטן, פוּן
זײערע חסרונוֹת. אַזֹי האָט ער זיך געפרײט, נַחַת געהאַם
ײ זײערע מַעָלוֹת. ער האָט געשילדערט די שײנע זײסן
= עס עי 4 יב א אל מימ אַזא ליכשאַפט און
קיל, רעם על ר : יו האכן אַלע יירן אַפילו
מיט אַואַ כּוֹח אַז לײענענריק עס, האָכן
רי ניט פרומע. בּעסער אָנגעהוֹיבּן צוּ פאַרשטײן רעם
שמאָלין . אין רעם כּכוֹד צוּ זיין אַײד אין האָכּן נאָך טער ער
ליב בּאקומען דאָס ‏ ירישע פאָלק,

אָבֶּער מענדעלע טוכריספרים איז ניט נאָר געװען אַ
צריימער / מאָלער פוּן ײרישן לעבּן--ער איז דערצו נאַך

25

ישילשה יולה

-געװען אַ זעלטענער קינצלער, א ואונרערלאבער. מיימטעף"-
- פון דער ײרישעד שפּראַך.

ײדיש, די שפראַך, װאָס כּמעט אַלע ײדן אין דער

נצער װעלט, ‏ אין רוסלאַנר, ליטע, פײלן גאַליציץ,
רוטעניע, אַמעריקע, | ארץ-ישראל. און נאָך ‏ אַנרערע לענדער
רײַדן אויף איר ‏ שיין ‏ אַ צים טיט הונרערטער יאָרן איז
שיין איצם געװאָרן אָנגענומען בי דער װעלט. די נע.
בּילרעמסטע אין בעסטע מענטשן פּאַרשטײען שוין איצט
אַז אַ ייד דאַרף אַלעבאָל רײרן און שרײבן "ריש אַז אַ ײריש

קינד דאַרף ק'רם:כּל לערנען ײריש, אַן אין אַ ײרישער
שול דאַרף מען : לימודים לערנען אוֹיף ײריש.
אָבער בּשעת אַבראַמאָװיטש איז געװאָרן אַ שרייבּער בּײ

יירן---ס'איז שוין אין דעם אַמעשה פון אַיאָר 60---איז
געװעזן אַנדערש. אָמָה, די ײדן האָכּן אייך דאַמאָלסט
גערערט אוֹיף "ריש געלערנט אַלצרינג אין די חררים אן
ישיבות אוֹיף ײדיש, געשריבּן בּריװ אוֹיף יידיש, געפירט
די בּיכער אויף ײדישן אָבֶּער װי נאָר אײנער פלענט ױף
אוֹיסלערנען אַ פרעטרע שפּראַך, פלענט אים שׁוֹין ניט אָנ.
שטיין צוּ רײדן אַזױ װי ײרן און ער פלענט ‏ ױך שעמען
. מיטן מאַמע-לשוֹן, איצטער זײַנען נאָך אויך פאַרהאַן צוּם
אומגליק אַזעלכע טענטשן בײ /ײרו, װאָס שעטמען ױף צוּ
רײירן אויף ײריש און רײדן מיט די קינרער גױיש, פאַר
די עלטערן אין דאָס אַ נרוֹיסע תֲרפָּה, װאָס זײ שעמען זיך
צוּ זיין מיט אַלע יירן נלייך, טײלן זיך אָם פון בֹּלֵל, פאַר
די קינדער אין דאָס אַגְרוֹים אומנליק, װאָרים זײ קענען
שוין גאָרנישט קיין ײרישן אַלץ אין בײ זײ גויישן שפילן
זײ אַ שפיל---איז עם מיט גוֹייטע װערטער; זינגען זײ אַ
ליר---אין עס אַנוײיש ‏ לירן די שינע מחַיִדיקע ײרישע
לידער קאָנען זײ נים, אוּן אַן זײ װעלן אוסװאַקסן, װעט
זײ זיין שװער צוּ רײדן אױף ײדיש, צוּ פאַרשטײן דעם

}8

א א אט א עד גפ ארק

: ==

לשון פון לע ײרן, װאָדים דאַמאָלסט װעלן שיֹין אַלע זעהן "!
אַז ס'איז מיאום צוּ שעמען זיך מיט רער אײינענער שפּראַף,, -
ַּפרֵט אַן ייריש איז אַזאַ שינער לְשֹׂן מיט אַזעלכע שײנע
לירער, מַעֶשייֹה, רעטענישן, װיצן, וערמלאך,
ווער-זשע אין געװען : ערשמער, װאָס האָט פֿאַר'
שטאַנען, אַז אַ "דישער. שרױבער, = װובאַלד ער שרײױבט
פאַר ‏ ײרן---און פאַר װעמען רען זאָל אַ "רישע שרױבער
שרײבן, אַז ניט פאַר ײרן ?--דאַרף ער שרײבן. אויף װדישז
דאָם- איז געווען שלום-יעכב. אַבראַמאָװומש,
שלים:יעקב אָב ראַמאָיטיש דאָט גוט געקאַנט לשר.

קידש אוֹיךְ און האָט עס זעער האל געראָט, ‏ פונרעסט.
װענן האָט ער פאַרשטאַנען, אז מ'דאָרף זך מים ײדיש
אוֹיךְ ניט ‏ שעמען, ס'איז. אייך ‏ אַ שױנער /ײרישער. לשוֹן,, װאָס
אַלע אמהע ײרן רײדן אייף אום, און בי אים אין געבליבן
צו שרײבן אַלע ‏ זײַנע ‏ װערק אייף יריש,. אָבּער גלאָט
שרײבן | האָט אַבראמאָװיטש ‏ פײנט געהאָט. ער האָט מיט
אַלע בּיהית זיך געפּלײכט. אַז = ריש זאָל טאַקע זײן
שײן, - רײן, אָפּנעמאָקט, נים. אַזױ װי די שרײױבער בּיז אים,
װאָס האָבן געשרינן אַבי-װי, נאָר נים געזאָרגט זיך, אִו עס
זאָל אַרוֹיסקומען מים אַ מעם. יאָרן נאָ באַנאַנר האָט טענרעלע
געשלײפט און געפערלט די ידישע שפּראַך, אויסנעווכט די
ענסטע ידישע װערטער אין װערטלאַך, זי צוגעהערט,
װי אמתע ײדן רײדן אוּן האָט דאָס אַלץ ‏ אַרײנגעבראַכט
אין זיינע ביכער,

און אַז מ'האָט איבערגעלײענט מענדעלעם בּיכער, האָבן
זיך אַלע געכאַפט פאַר די קעם. עפּעם װאָלט קײנער פריהע"
נאָר ניט גענלויבט, אַז אוֹיף "ריש ואָל מען קאָנען אַזײ
שײן, אַזוֹי ריבטיק, אַזי נוט, אַזֹי קונציק שרײכן. און
דאַמאָלסט האָבן אוֹיך אַנדערע אָנגעהוֹיבן צוּ שרײבן אויף
זיריש און. ס'זיינען געװאָרן אַ סך גרויסע שרײיבער בײ ײהן

41

?פרישמאַן,. מאָרים ראָזענפעלר אברתם ריע יהואס. אע
;הוה שטײגבּערג, נאָמבּערג, װײסנבּערג, דוד אײנהאָרן אוּן -
נאָך אַ פולע אַנרערע, וועלבע' האָבּן אָנגעשריבּן אַ סך טײערע
; בּיכער אוֹיף ײריש, האָבּן געשאַפן, װי מיאָגט אַ יירישע
+ ליטעראַטור,, אַ שינע, 8 רײבע, װאָס איז אַ דערקוויקונג פאַר
אַלע ײרן אוּן אַ כּבוֹר ‏ פאָרן נאַנצן פאָלק.

= װעריזשע האָט די ראָזיקע שרײבּער נעװין, װי אַוֹי
מידאַרף שרײבּן ײריש }---שלום-יעקג אָבּראַטאָװויטש,. אָנ
פאַרװאָס ער האָט כּאַקומען דעם שיינעם בּכָּבוֹריקן נאָמען---
דער זיידע פוּן דער ײדישער ליטעראַטוּר, ער אין געװען
דער ערשטער, װאָס האָט די דאָזיקע ליטעראַטוּר נעשאַפן,
אוּן אַלע איבּעריקע ײרישע שרײבּער זײנען געװאָרן געטרײע
אײניקלאַך, װאָס האָנּן זי צוּגעהערט אוּן צוּגעקוּקט אוּן
געפאָלגט דעם גרוֹיסן זײדן, זיך געלערנט פוּן אִים א פוּן.
זיינע בּיכער,

אוּן ניט נאָר די שרײבּער זײנען זײנע אײניקלאַן, גאָר.
אַלע ירן, װאָס האָבּן האָלט ראָס יירישע פּאָלק אוּן האָלט
די יידישע שפּראַך, זײנען די אײניקלאַך פון דעם גרוֹיסן
זייַרן מענדעלע מיֹכר=ספרים,

| = אוּן דעריבּער האָט מענדעלעס טוֹיט אַרױסגערופן 8
גרויסן טרוֹיער בּיי אַלע יירן, אַפִילוּ בּיי די װאָס האָבּן
אים קײנמאָל אין די אוֹיגן ניט נעזעהן: אוּן רעריכּער װעט
דער זְכָּרֹין פוּן דעם נרויסן זיירן לעבּן אייבּיק בּיים יירישן
פאָלקן אַלעמאָל װעלן ירן לייעגען, טעגרעלעס װערק אוּן
גערענקען דעם ברוֹם 0 יבער שלום-יעקב
אַנּראַמאָװיטש, :

ש א סח ח אי י א * * 6 אט 6 * 5 מ8ש
: + ֿ : * =
=
{ יי חייילמט יי טור ריאי 22,254 12
ו
4
' ה מ האאאל 3 = = 4 ! אט = = אי אש א 0
: =
1 לא
, שאר שאה בי
וְ
:
/ וּ 2
ױ דק הי = = = + א 8 26 ה-י = == + * 6יה 6 =" יי :
: : *
' זי י - - =+ 7 יי בי
י
: י * * יצ 5 6ײ ‏ 7 א אי
1 א א
ָ י חײר א - :
1 ו
+י
| יו
וּ
|{! 6 יי אי א א אי
ו ײ
' י = יט : : - - יחה יו
5 = א 7 י + * י + == :
י
=" 6 י
, * וא *' + 97 = ײ
/ ' א -
- יי =
' /
= 2 - א א א 2 = =+ =" יי : .=
וּ אט :
- + די 16 =
2 - . = יי יי יי וי יא יי . : = אי
= =
יי יק י -+ = א יי ח= -- 53
== יי = 2 * 2 6 2 }4 6 = = -
{, ' : :
. = =י יו : ,
:
ו
י = +‏ וו + = םה == 8 40 + * וו * י * 8 = =+ 3 6 = * = +, =6ט =
1 5
וּ ,א == יי טי = יט * -
ן
ַ
1
ׂ: יבא = , יא 6 א א 2
:
--י == 5 ייח + =
* ** 3 6 =
:
: * = = חי 4
1
ו י "* י: *
ן =
ְ הו :
י יי; אי יי וי
ו :
: ײ =
1
1 ,
וָ = יי יי יי = =" א א יי , די א חח 6' 5, = 6 אש
: = יח
וּ -= צ = == = * א א +אי
: ר-ײ = = יט = = = זע די + = סח = =" 6 6 2 א *= :
' א * מ
= - +- + -- * = יי +ה =
' = *יא הריד אי י* א 28 2 )א אה 6 א 6 6 א א = הי -
י = א '
י י = . 8 7 2 --
= , 4
ו 7; יו וי
- 2 2
:
: יא, =" יד יי יט
א = יי יי = יה
א 22 , 5 : 2
ידי ד 5 א ײג 238 הא ;א 4 סא זא הי 7.
= יי = 2 : יי

:
ן
:
* יו :
זי
ו י
= יו :
י -
חד =
ג *
= י =
י אע ײ
=
=דה א + *י" + + ! *+ ' *‏ 8 3 א ו
= = * ,
: * =
: = יי א יי 1
י 2 /
4 =+ + א 5 * 4 7ד 1 * וָ
: = *. * י2
:
: + * 6 א א == א ) * א
: 5 זי יי ר יק ,
י
ָ
: וד 562 ==
דיי , :
'

= + יוה + =